“Оҕолорго аналлаах кинигэни таһаарыыга бастыҥ бырайыак” номинацияҕа Арассыыйа Бэрэсидьиэнин бириэмийэтин 2026 сыллааҕы лауреата, «Остуоруйа дойдута» («Сказочные земли») кинигэ сиэрийэтин ааптара Александра Агафоновалыын сэһэргэһии.
ОҔО СААС, ФОЛЬКЛОРГА ИНТЭРИЭС САҔЫЛЛЫЫТА
– Александра, эн Арассыыйа норуоттарын остуоруйаларын хомуйааччы уонна остуоруйаны суруйааччы быһыытынан киэҥник биллэҕин. Туох барыта оҕо саастан төрүттэнэр, кыра сылдьан эн туох остуоруйалары сөбүлүүр этигиний, туохтан саҕалаан фольклору интэриэһиргиир буолбуккунуй?
– Оҕо сылдьан, норуот остуоруйаларын, чуолаан чочуллубатах уонна кутталлаах соҕус остуоруйалары сөбүлүүрүм. Дьиэбитигэр “Хотугу норуоттар остуоруйалара” диэн 1956 с. тахсыбыт эргэ халыҥ кинигэлээх этибит, онно коряктар, эбээннэр, эскимостар уо.д.а. норуоттар остуоруйалара баара. Ол кинигэни билигин да уура сылдьабын, киириитигэр норуот урут хараҥаҕа, батталга олорбута, онтон бухатыыр кэлбитэ, күн тыкпыта, барыта үчүгэй буолбута диэн ис хоһооннооҕо. Ленин, Сталин тустарынан остуоруйалар бааллара. Оччотооҕу кэм ирдэбилинэн итинник бэлитиичэскэй хайысханан саҕаланнаҕа.
Хотугу норуоттар остуоруйалара биһиги оскуолаҕа үөрэтэр остуоруйаларбытыгар маарыннаабаттарын бэлиэтээбитим. Онно атын өй-санаа баара, киһи айылҕаны кытары дьүөрэлэһэн олорор эбит этэ. Кини булчут, дьиэ кэргэнин, дьонун-сэргэтин иитээри кыыллары бултуур, ол иһин айылҕатын харыстыыр. Хотугу норуоттар остуоруйаларыгар булчут тугу гынарыгар эппиэтинэстээҕин сөҕөрүм. Күндү түүлээҕи биитэр табаны бултаһыан иннинэ кини бастаан бу кыыллар төһө элбэхтэрин көрөр, аҕыйах буоллахтарына – өлөрбөт. Билигин ити “толкуйдаан бултааһын” дэнэр, итинник сыһыан былыр-былыргыттан баар.
– Кыра эрдэххин, остуоруйалары дьонуҥ ааҕан иһитиннэрэллэрэ буолуо?
– Ийэлээх эбэм остуоруйаны өйдөрүттэн кэпсээбэт этилэр, кинигэттэн ааҕан биэрэллэрэ. Остуоруйа алыптаах эйгэтигэр тардыстан, ааҕарга эрдэ үөрэммитим. Бэйэм остуоруйа айыахпын олус баҕарарым, бастаан “Барон Мюнхгаузен” уонна “Алиса в стране чудес” курдук биллэр остуоруйалар салгыыларын айбыта буоларым.
СУРУНАЛЫЫСТЫКА УОННА БАСТАКЫ АЙАН
– МГУ суруналыыстыкаҕа факультетын редакционно-издательскай салаатыгар үөрэммитим. Кинигэҕэ ордук интэриэстээх этим. Факультекка тылы чочуйарга үөрэтэллэрэ, ол мин баҕабыттан арыый атына эрээри, кэм чугаһа. Оччотооҕу санаабар, суруналыыс идэтэ олус интэриэһинэй, оттон суруйааччы идэтэ хайдах эрэ өйдөммөт, өйөммөт этэ. Чуолаан 90-с сылларга.
– Оччолорго суруналыыстыка өрө тутуллара: сытыы тиэмэ, ырытыы, чинчийии, уопсастыбаннай кыһалҕаны арыйыы...
– Оннук, ити кэмнэргэ суруналыыстары убаастыыр этилэр. Билигин блогер эрэ барыта суруналыыс курдук сананан, суруналыыс идэтэ суураллан хаалбыт курдук буолла.
Уһук Илиҥҥэ бастакы айаным Саха сиригэр, онтон Камчаткаҕа этэ. Бу сырыылар күннээҕи олохпун сүрдээҕин уларыппыттара, барыта олус ураты этэ, ону мин остуоруйам саҕаланыытын курдук ылыммытым.
ОСТУОРУЙА – ТЫЫННААХ ДОЙДУ
– Саха сиригэр ордук тугу сөхпүккүнүй?
– Бириэмэ араастаһыыта таайан, сөмөлүөккэ кыайан утуйбатахпыт. Аны сөмөлүөттэн быһа Ыһыахха тиийбиппит. Дьэ, дьиҥнээх ойууннар, дүҥүрдэр, кулуһун уотун, үрүҥ таҥастаах алгысчыттар эйгэлэригэр биирдэ баар буола түспүппүт. «Маннык буолар эбит дуу?» – диэн бастаан олус дьиктиргээбитим, онтон: “Бу остуоруйа эбээт!” – дии санаабытым.
– Оччотугар барыта Саха сириттэн, Ньурбаттан саҕаламмыт эбит дии. Ити сырыыҥ түмүгүнэн «Нюрба, дарующая солнце» альбому таһаарбытыҥ. Дьэ эрэ, МГУ журфагын бүтэрбит Москуба кыыһа Ньурбаҕа хайдах тиийбиккин кэпсээ. Хайдах этэй?
– Туох-ханнык иннинэ дьон аһаҕаһа дьиктиргэппитэ. Киин сиргэ дьон сабыылаах, тоҥкуруун, билбэт киһитин итэҕэйбэт. Оттон Саха сирин олохтоохторун бэрт аһаҕас, үтүө санаалаах, үөрэ-көтө сылдьар дьон эбит диэн көрбүтүм.
Иккиһинэн, үгүс киһи, чуолаан ыччаттар, сахалыы таҥнан сылдьаллара сөхтөрбүтэ да, дьиктиргэппитэ да. Хуорга биитэр норуот ырыатыгар национальнай таҥаһы кэтэр өйдөнөр, оттон киһи барыта оннук таҥныбытын көрөр олус дьикти этэ. Ити аата, кинилэр төрүт култуураларын, төрөөбүт-үөскээбит сирдэрин, дойдуларын олус таптыыр, ытыктыыр эбиттэр. Ити миигин сөхтөрөрүн ааһан, санаабын өрүкүппүтэ, иэйиибин күүркэппитэ.
– «Нюрба, дарующая солнце» бырайыак «Ситим» медиа-бөлөх көмөтүнэн олоххо киллэриллибитэ. Онно саамай уһун (20 мүнүүтэлээх) оһуокай тэриллэн, Арассыыйа рекорда олохтоммута. Ол рекорду бэлиэтиир анал киһи кэлбитэ. Этнограф, учуонай Ксенофонт Уткин сурукка киллэрэн үйэтиппитин толору тутуһан, кымыс үрдүн охторуу сиэрэ-туома толоруллубута.
– Итинник киэҥ далааһыннаах, үрдүк таһымнаах бырааһынньыгы мин атын сиргэ ханна даҕаны көрбөтөҕүм. Күн-дьыл туруга мэһэйдээн, сөмөлүөт көппөтөҕүн үрдүнэн, рекорду олохтооһуҥҥа кыттар туһугар дьон ыраах, араас сиртэн анаан-минээн кэлбит этилэр. Ити – 2012 сыллаахха.
Барыта наһаа дьиктитэ, кэрэтэ. Үстүү-түөртүү хос түһүлгэлэр! Ону биһиги дельтапланынан устубуппут, оччолорго билиҥҥи курдук квадрокоптер диэн суоҕа. Ботуогураппыт үөһэ тахсартан наһаа куттаммытыгар мин: «Көтүөххэ наада, уонна хаһан манныгы көрүөхпүтүй?» – диэн модьуйан туран таһаарбытым. Кырдьык, үөһэттэн бэртээхэй көстүү арыллыбыта: биир тэтиминэн, күн хаамыытынан куйаар бэйэтэ эргийэ турарын курдуга! Кыттааччылар бары ис-истэриттэн үөрэн-көтөн, көтөҕүллэн туран үҥкүүлээбиттэрэ. Сомоҕолоһуу күүстээх иэйиитэ умнуллубат.
– Ити сыл медиа-бөлөх көҕүлээһининэн иккис рекорд олохтоммута. Дьокуускайга Туймаада ыһыаҕын оһуокайыгар 15 293 киһи кыттан, Гиннесс кинигэтигэр киллэриллибитэ.
ИДИЭЙЭ ҮӨСКЭЭҺИНЭ
– Дьэ, итинник айымньылаах сырыы кэнниттэн Уһук Илин норуоттарын остуоруйаларын, номохторун сырдатар туһунан санаа киирдэҕэ. Камчаткаҕа остуоруйа хомуйа барбытыҥ дуо?
– Мин онно суруналыс быһыытынан, саҥа подводнай лодкалар тустарынан матырыйаал оҥоро тиийбитим. Бириэмэ ордубутугар хайаҕа тахсыбытым. Камчаткатааҕы Петропавловскайга үс булкаан баар, олортон биирдэстэригэр сыл ахсын Булкаан бырааһынньыга ыытыллар. Камчатканы үөһэттэн көрөөрү мин, дьэ, онно ыттарга быһаарыммытым. Наһаа сылаалаах, уһун, киһи сынньана-сынньана тахсар-түһэр айана эбит этэ. Аара сынньана олорон, биир киһи сылайан кыҥкыйдаабыт оҕотун уоскутаары, Камчатка норуоттарын остуоруйаларын кэпсиирин олус кэрэхсээн истибитим. Оччолорго уолум, кыра буолан, ийэлээх аҕата тоҕо ыраах айаҥҥа баралларын өйдөөбөт этэ. Инньэ гынан киниэхэ араас норуоттар култуураларын, үгэстэрин, муударастарын остуоруйаларынан тиэрдэргэ санаммытым. Ол түмүгэр бастакы кинигэм – «Сказочная Камчатка» – күн сирин көрбүтэ. Атын эрэгийиэннэр ону сэҥээрэн: «Биһиэхэ кэлэҥҥин, маннык кинигэтэ оҥор», – диэн ыҥыралларын иһин, анал бырайыак оҥорорго быһаарыммытым.
Ыал ийэтэ-аҕата оҕо сылдьан эбэтиттэн-эһэтиттэн истибит остуоруйаларын оҕотугар кэпсиирэ кинилэр төрүт тылларын, үгэстэрин умнубаттарыгар тирэх буолар, оттон ону нууччалыы тылбаастаан кинигэ оҥоруу киэҥ эйгэҕэ таһаарар. Мин үлэм суолтата итиннэ сытар.
САХА ОСТУОРУЙАЛАРА УОННА АРХЫЫПТАР
– Саха остуоруйаларыгар анаммыт кинигэҕэр мин төрүт билбэт остуоруйаларым киирбиттэр эбит.
– Саха сиригэр үлэлиир олус интэриэһинэй. Мария Алехина-Ушницкая эбэтиттэн, эһэтиттэн истибит остуоруйаларын барытын өйдүү сылдьар, киһи эрэ кэрэхсиэн курдук умсугутуулаахтык кэпсиир. Элбэх интэриэһинэй остуоруйаны суруйтарбыта. Мин кинигэбэр урут киэҥник тарҕамматах тиэкистэри уонна чопчу сиргэ-дойдуга, дьиэ кэргэҥҥэ сыһыаннаах матырыйаалары киллэрэбин. Гуманитарнай чинчийии институтун үлэһитэ Надежда Павлова архыыптан ханна да бэчээттэнэ, сыыппараҕа киллэриллэ илик, 40-с сс. оҥоһуллубут аудио-устууну булбута. Бу матырыйаалга үлэлээбиппиттэн олус астынабын.
Кинигэ диэн – кэлэктиип үлэтэ, маннык бырайыагы соҕотох киһи кыайбат. Онон хас биирдии кинигэ тустаах эрэгийиэн олохтоохторун көмөлөрүнэн, сөбүлэҥнэринэн оҥоһуллар.
Эппитим курдук, мин тарҕамматах остуоруйалары тала сатыыбын. Ону таһынан абааһылар, иччилэр тустарынан сирбэппин, хас биирдии норуокка тыа, хайа, күөл уо.д.а. иччилэрин туһунан остуоруйа элбэх. Бары тус-туһунан ааттаахтар, майгылара, киһиэхэ сыһыаннара эмиэ тус-туһунан, ким эрэ үтүө санаалаах, ким эрэ көрүдьүөс майгылаах, хайалара эрэ наар көмөлөһө сылдьар, сорох мэһэйдэһэ сатыыр. Ити норуот туохтан, кимтэн куттанарын итиэннэ тулалыыр эйгэни, олоҕу-дьаһаҕы хайдах көрөрүн туоһулуур. Остуоруйаҕа кэпсэнэр сырдык уонна хараҥа күүстэр норуот туһунан эмиэ элбэҕи сэһэргииллэр.
Бу остуоруйалар Саха сиригэр, Юграҕа, Камчаткаҕа, Сахалиҥҥа хаһан да сылдьа илик ааҕааччыларга ити дойдулар олохтоохторун тустарынан сэһэргииллэр. Ол иһин ааптар остуоруйалары аныгы кэминэн ситимниир, сүрүн дьоруойунан эрэгийиэн туһунан үчүгэйдик билбэт оҕо эбэтэр улахан киһи буолар. Кини ааҕааччыны сирдээн, остуоруйа эйгэтигэр киллэрэр, эрэгийиэн олоҕун-дьаһаҕын, култууратын билиһиннэрэр. Инньэ гынан ааҕарга судургу, ону таһынан өйдөммөт тылларга, чахчыларга сиһилии быһаарыы бэриллэр.
ИЛЛЮСТРАЦИЯ
– Кинигэлэр бэрт тупсаҕай уруһуйдаахтар. Биир худуоһунньугу кытары үлэлиигин дуо?
– Бу сиэрийэҕэ икки худуоһунньук үлэлээбитэ. Саха сирин уонна Камчатка тустарынан кинигэлэр ойууларын Екатерина Соколова оҥорбута. Идэтинэн мультипликатор, Юрий Норштейн үөрэнээччитэ буолан, сэбиэскэй мультипликация технологиятынан үлэлиир.
– Ээ, ол иһин «Сказочная Якутия» иллюстрацията быдан ордук эбит.
– Оттон атыттар ойууларын Ксения Воронова оҥорбута. Эмиэ ураты истииллээх, Кабардино-Балкарияттан сылдьар худуоһунньук.
– Билигин, көмпүүтэр, оҥоһуу өй оҥорбут ойуута дэлэйбит кэмигэр, анал идэлээх киһи бэйэтэ тутан-хабан, дууһатын ууран ойуулаабыта быдан ордук уонна кэрэҕэ иитэр суолталаах.
ОҔОЛОР УОННА КИНИГЭЛЭР
– Александра, оҕолоруҥ кинигэлэргин төһө ылыналларый?
– Уолум Андрей 13 саастаах, кинини кытары куруук сүбэлэһэбин. Тылы-өһү үчүгэйдик өйдүүр, 3,5 сааһыттан ааҕарга үөрэммитэ. Үлэбин бастаан киниэхэ аахтарабын. «Билиҥҥи оҕо маннык саҥарбат» эбэтэр «бу кэрчик өйдөммөт, уустук», – диэтэ да көннөрөбүн. Бастакы ааҕааччым уонна эрэдээктэрим – кини.
Оттон кыыһым 8 саастаах, остуоруйа ис хоһоонугар, салгыы туох буоларыгар, тартарар буолан, айымньы ааҕааччы интэриэһи төһө тардарын киниттэн билэбин.
– Иитэр-үөрэтэр үлэ биир соруга – кинигэни ааҕарга тапталы иҥэрии, аны ону ырытарга уонна бэйэ санаатын этэргэ үөрэтии буолар.
– Дьэ, ити, баҕар, омуннааһын курдук иһиллиэ эрээри, оҕоҕо төрүөҕүттэн иҥэрэр ордук. Мин оҕолорум күн сирин көрүөхтэриттэн кинилэргэ кинигэ ааҕан иһитиннэрэр этим. Гаджекка ылларбыт оҕону аахтарар уустук, ол иһин кинигэ бастакы миэстэҕэ туруохтаах.
QR-АУДИО УОННА АНЫГЫ ТЕХНОЛОГИЯ
– Хас биирдии кинигэҕэ аудио баар. Бастаан ааҕааччыларбыт кэрэхсиэхтэрэ суоҕа диэн дьиксинэ санаабыппыт. Холобур, сахалар остуоруйаларын төрөөбүт тылларынан үөрэ истэллэрэ өйдөнөр, оттон Псков киһитигэр ол төһө интэриэһинэй буолуой? Хата, дьиксиниибит олоҕо суоҕа көстүбүтэ, ааҕааччы киэҥ араҥата араас омук тылын истэрин сирбэтэ биллибитэ. Оҕолор утуйаары сытан «остуоруйа тылын» (сахалыы, долганныы... остуоруйаны) холботон истэллэрин туһунан балачча элбэх ыал ийэтэ суруйбута. Ити аата, оҕо, тылын төһө да өйдөөбөтөр, тыл дьүрүлүн, ураты дорҕоонун, тыынын кэрэхсиир уонна онно абылатар эбит! Үгэс курдук, остуоруйаны эбэлэр кэпсииллэр, кинилэр киэҥ-холку куоластара оҕону уоскутар, син биир биһик ырыатын кэриэтэ.
Улахан дьон эмиэ интэриэһиргииллэр. Холобур, «Сказочный Амур» диэн кинигэҕэ негидаль остуоруйата баар, ону нууччалыы тиэкиһигэр тэҥнээн, аҕыйах тылы үөрэтиэххэ сөп. Даҕатан эттэххэ, негидаль тылын литературнай таһымынан биир эрэ киһи билэр, сүтэн эрэр тылы, саатар, маннык ньыманан үйэтитиэххэ сөп этэ.
– Яндекска уонна атын да бырайыактарга Арассыыйа норуоттарын тылын куорпуһа оҥоһуллар, тылбаасчыттар сайдаллар. Итиннэ эн хайдах сыһыаннаһаҕыный?
– Биир өттүттэн, ити – омсолоох соҕус көстүү: тылы үөрэтимиэххэ да син, наада буолла да, «аптаах палочка» баар диэн санаа үөскүүр кутталлаах. Атын өттүттэн ыллахха, сүтэн эрэр тылларга бу технология өйөбүл биир ырычааҕын быһыытынан туһаныллар кэскиллээх.
БЭЛИЭТЭЭҺИН
– Сыралаах үлэҥ сыаналанан, Арассыыйа Бэрэсидьиэнин бириэмийэтин 2026 сыллаах лауреата буолбуккунан эҕэрдэлиибин, өссө үрдүк ситиһиилэри баҕабын. Бу иннинэ туох бириэмийэни ылбыккыный?
– Махтанабын. Кинигэбит барыта кэриэтэ В.К. Арсеньев аатынан Уһук Илин Бүтүн Арассыыйатааҕы литературнай бириэмийэтин шорт-, лонг-лиистэрин ааспыттара, «Сказочный Амур» кинигэ Л.Завальнюк аатынан Литературнай бириэмийэ куонкуруһугар ситиһиилэммитэ, «Сказочная Чукотка» 2020 с. Бүтүн Арассыыйатааҕы «Ключевое слово» бириэмийэни ылбыта, «Сказочный Сахалин» 2022 с. «Книга года: Сибирь — Евразия» диэн эрэгийиэннэрдээҕи куонкурус оҕо кинигэтигэр номинациятын лауреата буолбута.
– Быйыл, Арассыыйа Норуоттарын сомоҕолоһууларын сылынан, эһиги бырайыаккыт Бэрэсидьиэн бириэмийэтинэн бэлиэтэммитэ мээнэҕэ буолбатах.
– Оннук, норуоттарга ахсаабат болҕомто ууруллара үчүгэй эрээри, сыл ааста да, маннык бырайыактар умнууга хаалаллара табыллыбат.
ИННИКИ БЫЛААН
– Билигин «Сказочная Югра» диэн тохсус кинигэбэр үлэлии сылдьабын. Быһайын – ханна бөртөлүөтүнэн, ханна теплохонунан айаннаан, Югра кытыы сэлиэнньэлэрин кэрийэн, элбэх матырыйаалы хомуйбутум.
– Бырайыагыҥ уопсай аата «Сказочные земли» диэн эрээри, эйгэтэ киэҥ, остуоруйаны таһынан атын бырайыактар эмиэ бааллар быһыылаах.
– Бу кинигэлэр дьон интэриэһин тардаллар. Фольклор былыргы эйгэтин көрдөрөрү таһынан тустаах эрэгийиэн бүгүҥҥү олоҕун-дьаһаҕын сайдыытын, ытык, кэрэ-бэлиэ сирдэрин туһунан сырдаталлар, сүрүн дьоруой холобуругар онно хайдах айаннаан тиийэри көрдөрөллөр. Тоҕо диэтэххэ, Европа, Турция, Египет туһунан бэркэ билэр эрээри, бэйэбит дойдубут эрэгийиэннэрин туһунан билбэт киһи элбэх. Ол иһин, дьон кинигэни ааҕан баран, итиннэ хоһуйуллар сирдэри көрүөхтэрин баҕарыахтара диэн эрэнэбин.
ААҔААЧЧЫЛАРГА БАҔА САНАА
– Александра, сэһэргэһиибит түмүгэр биһиги хаһыапппыт ааҕааччыларыгар тугу этиэҥ этэй?
– Хаһыат ааҕааччыларыгар баҕарыам этэ: барыгыт олоххутугар үчүгэй кинигэлэр хаһан даҕаны бүппэттэригэр. Кинигэни ааҕар баҕа итиэннэ бириэмэ мэлдьи баар буоларыгар. «Ааҕыахпын баҕарабын эрээри, үчүгэй кинигэ төрүт суох» диэбэккитигэр. Ханна даҕаны сырыттаргыт, интэриэһинэй кинигэни атыылаһан, уура сылдьан ааҕаргытыгар.
Өссө баҕарыам этэ: биир сиргэ лигиччи олорбоккутугар, киэҥ нэлэмэн дойдубут устун айанныыргытыгар. Хас биирдии айан киһини билии-көрүү, өй-санаа, култуура уонна духуобунас өттүнэн байытар. Маннык айаннарга биһиги олорор дьиэбит таһынааҕы олбуорга көрсүбэт дьоммутун кытары билсэбит-көрсөбүт, саҥа сири-дойдуну, ураты, кэрэ айылҕаны көрөбүт. Дойдубут модунун, элбэх, араас норуоттааҕын сөҕөбүт. Саҥа эйгэни иҥэринэбит итиэннэ онтон элбэх эниэргийэни ылабыт, үтүөкэн өйдөбүллэри илдьэ хаалабыт.
Мария ХРИСТОФОРОВА.
Нууччалыыттан сахалыы Раиса СИБИРЯКОВА тылбаастаата.
