Быйыл төрүттэммитэ 95 сылын бэлиэтиир Горнай улууһун олоҕор, дьылҕатыгар, сайдыытыгар П.И. Васильев сүҥкэн улахан кылааттаах, аата улуус устуоруйатыгар көмүс буукубанан суруллар салайааччы. Омос санаатахха, өрөспүүбүлүкэ таһымыгар биллибит салайааччы салгыы үүнэ-үрдүү туруон баҕарар. Ол эрээри Пётр Иннокентьевич халлааҥҥа сулустары харбыаласпатаҕын, эдэр сылдьан “улууспун сайыннарыам, дьонум-сэргэм олоҕун тупсарыам” диэн эппит андаҕарын толорууга олоҕун анаабыта кими баҕарар соһутар, сөхтөрөр.
“Магелламмыт” дииллэрэ
Дьиҥэр, кини кыаҕынан, салайар талаанынан өрөспүүбүлүкэ биир биллэр салайааччыта буола үүнэр кыахтааҕа. 60-с сылларга ССКП обкуомун 1 сэкирэтээрэ Г.И. Чиряев, эдэр П.И. Васильевы улахан салайааччы тахсыах ыччата диэн таба көрөн, Бүлүүттэн төрөөбүтүнэн биир дойдулааҕым да диэн буолуон сөп, үүннэриэн баҕаран өйөөбүт диэн сэрэйэ саныахха сөп. Баартыйа оскуолатын саҥа бүтэрбит эдэр киһини 1971 с. обкуом инструкторынан мээнэҕэ үлэлэппэтэх буолуохтаах. Ити санаа ситимин Гаврил Иосифович салгыы Пётр Иннокентьевиһы бартыыйнай, салайар үрдүк үлэҕэ өрө таһаараары Томпоҕо, Эдьигээҥҥэ ыытаары да гыммыта бигэргэтэр. Оччолорго хоту оройуоннарга ситиһиилээхтик үлэлээбит райком сэкирэтээрдэрэ өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар тахсаллара.
Ол оннугар Пётр Иннокентьевич эдэригэр “сэрии кэннинээҕи ыарахан кэмҥэ ийэтэ суох тулаайах оҕону иитэн киһи-хара оҥорбут оройуоммар махталбын, үөрэммит оскуолабар иэспит төлүөхтээхпин, күүспүн-кыахпын Горнайы сайыннарыыга аныахтаахпын” диэн ылыммыт андаҕарын толорор суолу талбыт. Кини ити андаҕарын толорор кыахтаммыта: 1995 с. Горнай улууһун баһылыгынан талыллыбыта. Андаҕарын толорор туһугар хайдахтаах курдук күүһүн харыстаабакка үлэлээбитин, өйдөөхтөн өйдөөх, Горнай биир ытыктыыр салайааччыта Д.Н. Жиркова “Пётр Иннокентьевич биһиги Магелламмыт этэ” диэн, аан дойдуну аан бастаан эргийэ устубут улуу муора айанньытыгар холообута да туоһулуур курдук.
Ким эрэ Пётр Иннокентьевич андаҕарын толорорго олоҕун анаабытын “ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүтүгэр дылы, хаһан ыт мунна баппат ыркыйдаах, оттуур сирэ суох кыараҕас үрэх баһа дойдуну сайыннараары гынаахтаабытай” диэн бэркиһиэн, итэҕэйимиэн да сөбө.
Тааттаҕа ситиһиилэх үлэтэ
Оттон кини обкуомҥа үлэлээбитин Горнай үрдүк сиргэ сытар тыйыс килиимэтин, тыа хаһаайыстыбата сайдарын атахтыыр, кыайтарбатах сир үлэтин быһаарарга тирэх, көмө оҥостубут. Дьаныһан туран көрдөһөн, обкуомҥа анатан уопут ыла, сир үлэтигэр үөрэнэ бырамыысыланнас уонна тыа хаһаайыстыбата тэҥҥэ күүскэ сайдыбыт, сир үлэтигэр улахан ситиһиилээх Таатта оройуонун Харбалааҕар баран, аатырбыт “Коммунизм” сопхуоһу салайбыта. 1982 с. Тааттаҕа аан бастаан оройуон тыатын хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин, сопхуостарын барытын холбоон, судаарыстыбаннай салалта саҥа уорганын быһыытынан тэриллибит оройуон агробырамыысыланнай холбоһугун салайааччытынан өрө таһаарыллыбыта. Алта сыл ситиһиилээхтик салайбыта кини үлэтин киниискэтигэр сурулла сылдьар. Таатта дьоно-сэргэтэ атын оройуон киһитин салайар талаанын, кыаҕын билинэн, эрэнэн итинник үрдүк дуоһунаһы итэҕэйдэҕэ. Санаттахха, холбоһук салайааччытынан ити кэмнэргэ Саха сирин үрдүнэн ааттара ньиргийэр Таатта сопхуостарын дириэктэрдэрэ С.Г. Жиркову эбэтэр Х.И. Кашкины аныахтарын сөбө.
Саха ынаҕын быыһыырга кыттыбыта
Дьэ, онтон Тааттаҕа муспут баай уопутугар тирэҕирэн, “дойдубун өрө тардарга сөп буола бустум-хаттым” диэн, 1987--1995 сс. саҥа “Маҕарас” сопхуоһу тэрийэн дириэктэрдээбитэ. Кылгас кэминэн чаҥа сопхуос эрчимнээх, ситиһиилээх үлэтинэн, бигэ туругунан аата-суола өрөспүүбүлүкэҕэ ньиргийэр биир бастыҥ хаһаайыстыба буолбута.
П.И. Васильев Маҕараска сылдьан, төрөөбүт сахатын норуотун төрүт баайын – саха сүөһүтүн -- быыһыыр улуу дьыаланы оҥорбута өрөспүүбүлүкэ, Горнай улууһун биир улахан киэн туттуута буолар. Саха сүөһүтүн 30-с сыллартан “”үүтэ-этэ аҕыйах диэн балыырдаах сыыһа бэлиитикэнэн маассабай эһии барбыта. Эбээн Бытантайга аҕыйах хаалбыта, 90-с сыллар охсууларыттан олох эстэр турукка киирбитэ. Саха сүөһүтүн Киин Саха сиригэр аҕалан быыһыыры көҕүлээбит үтүөлээх О.П. Марков ахтыбытынан, саха улуустарыттан барыларыттан “саха ынаҕын ылан иитиҥ” диэн барыларыттан көрдөһө сатаабытын аккаастаабыттар. Арай “Маҕарас” КП дириэктэрэ П.И. Васильев, элбэхтик этиппэккэ, тута сөбүлэспит. Иччитэх Улуу Сыһыы учаастагар аҕалтарбыта. Онно үөскээн-тэнийэн, саха сүөһүтэ элбээн, Киин Саха сиригэр тэнийэн эрэр. Улуу Сыһыы иччилэнэн, Таҥара дьиэтэ чөлүгэр түһэн, дьон-сэргэ сылдьар, хаттаан Саха сиригэр аата киэҥник биллэр сир буолбута.
Улууһу саҥа суолга үктэннэрии
П.И. Васильев ырыынакка киирии саамай ыарахан кэмигэр, 1995 с., Горнай улууһун баһылыгынан талыллан үлэлээбитэ. ССРС эстэн, ыһыллыы-тоҕуллуу муҥутаабыт, харчы суох, хамнас, биэнсийэ, оҕо босуобуйата кэмигэр кэлбэт, сороҕор ыйы ыйынан уһуур, баан 250% кирэдьииттээх, бэл, оччотооҕу оҕолор билигин “сороҕор аһаабакка хонор этибит” диэн ахтар ыарахан кэмэ Горнайга улаханнык охсубатаҕар П.И. Васильев салалталаах улуус дьаһалтата улахан үтүөлээҕин өссө үөрэтиэхтэрэ. Кини улуус социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын сүрүн хайысхаларын өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар таба туруорсубута улуус тирэхтээх сайдыытыгар улахан оруолламмыта.
Улууһун сайдыытын киэҥ кэскилин төрдүн көрөн үлэлээбититтэн икки түгэни холобурдуоҕуҥ.
1. Горнай үрдүк сиргэ сытарынан, халлаан куйаар (куосумас) тымныытыгар чугас. Киин улуустарга, Туймаада, Бүлүү хочолоругар курдук сылаас айылҕата суох, мутук тостор хабараан тымныылаах, от ыйыгар хаар хаһыҥнаах, кылгас сайыннаах, килиимэт өттүнэн ураты уустук балаһыанньалаах. Пётр Иннокентьевич сылаас улуустары кытта бүддьүөттэн тэҥҥэ үбүлээһин улуус сайдыытыгар тиийбэтин, сыыһатын кыраҕы хараҕынан таба көрбүтэ. Улуус кэскилин туһугар Горнайы Аартыка зонатыгар киллэрэн, үбүлээһини элбэтэр дьыалаҕа хоннохтоохтук ылсыбыт. Дьиҥэр, бу РФ Госдууматыгар киирэн, бастакы ааҕыыны ааспыт боппуруоһу сөргүтэн, билигин салгыы туруорсан ситиһиллэрэ буоллар, улуус сайдыытыгар улахан төһүү буолуох этэ.
2. Горнайга гааһы киллэриини 1971 с. обкуомҥа инструктардыы киириэҕиттэн утумнаахтык туруорсубут. Оттон “Маҕарас” сопхуос дириэктэрин, улуус баһылыгын быһыытынан үлэлиир кэмигэр “гаас киллэриини туруорсуу тус бэйэм эбээһинэһим буолбута” диир. Утумнаахтык үлэлээн, 1998 с. улууһу гаастааһын туһунан бырабыыталыстыба уурааҕын таһаартаран, үбүлээһинин чопчулатан, боппуруоһу олохтоохтук быһаартарбыт.
Пётр Иннокентьевич олус дьаһаллаах, күүстээх ирдэбиллээх, үлэҕэ ээл-дээл сыһыаны сөбүлээбэт салайааччы этэ дииллэр. Ол эрээри быһымах, тойомсуйар майгыта суоҕа, үрдүк култууралаах буолан, сиэрдээх кириитикэни ылынара. Баһылыгынан үлэлии сырыттаҕына, “Үлэ күүһэ” хаһыакка улуус салалтатын кириитикэлиир биир сытыы суруйуу тахсыбытыгар кыыһырбыт эбит. Сорохтор эрэдээктэр В.И. Алексеевы “бүппүккүн, үлэҕиттэн көтүүһүгүн” диэбиттэр этэ. Горнайдар дьээбэлэһэри, хаадьылаһары сөбүлээччилэр. Онон кириитикэ айдаанын кэмигэр баһылыкка буолбут биир мунньахха, эрэдээктэр баарыгар, биир киһи дьээбэлэнэн, “Мин Бүөтүр Иннокентьевич эбитим буоллар, кириитикэлээбит эрэдээктэр баһын хампы ыстыам этэ” диэбит этэ. Бу суруйаары олорон, Баһылай Ылдьыыска ол түгэни санаппыппар “Бүөтүр тута кыыһырар этэ эрээри, түргэнник аһарара” диэбитэ. Үлэ салгыы сааһыланан, улуус сайдыы суолунан баран, өрөспүүбүлүкэ биир бастыҥ үлэлээх улууһа буоллаҕа.
Айар талааннаах маастар
Аны саха киһитэ эргиччи талааннааҕын Пётр Иннокентьевич холобуруттан көрөбүт. Өрөспүүбүлүкэҕэ ханнык да улахан салайааччы, чунуобунньук кини курдук “СӨ норуотун уус-уран оҥоһуктарын маастара” үрдүк ааты ылбытын өйдөөбөппүн. Айар талаана ордук биэнсийэҕэ тахсыбытын кэннэ арыллан, дьонугар-сэргэтигэр анаан оҥорбут элбэх туос, мас оҥоһуктара, уруһуйдаабыт хартыыналара “саха сатаабатаҕа суох” диэн норуоппут бастыҥ хаачыстыбатын бигэргэтэллэр. Улуус 95 сылынан кини оҥоһуктарын туспа экспозиция оҥорон, Е.Ярославскай аатынан СӨ Норуоттарын устуоруйаларын уонна култуураларын түмэлигэр атын салайааччыларга холобур оҥорон туруоруохха баара.
Пётр Иннокентьевич Васильев курдук дойдутугар бэриниилээх салайааччы, саха дьоһун киһитин олоҕун устуоруйатата улуус киэн туттуута буолара саарбаҕа суох. Кини аатын үйэтитэр, олоҕун махталлаах дьыалатын салгыыр үлэ бара турара улууспут кэскилин түстүүр.
Пётр Иннокентьевич киһилии киһи быһыытынан чиэстээхтик, аатын-суолун харыстаан, үрдүктүк, ыраастык өрө тутан олорон ааспыт. Кинини -- дойдутун, төрөөбүт улууһун бэриниилээх ботуруйуотун -- киэҥ-холку, ыллыктаах санаалаах, инникини өтө көрөр бөлүһүөктүү өйдөөх салайааччы быһыытынан улуус эдэр ыччатыгар чаҕылхай холобур оҥоруу кини үтүөтүгэр-өҥөтүгэр махтанар, сүгүрүйэр үрдүк сыанабыл буолуо этэ.
Владимир Степанов
