Көхтөөх уһун үйэлэнии өрөспүүбүлүкэтээҕи I пуорума

Ол туһунан, пуорум сүрүн көҕүлээччитэ уонна тэрийээччитэ Мария ХРИСТОФОРОВА маннык диэн эттэ:

– Сааһырыы да араастаах. Ким эрэ айалыыр-дьойолуур, сытынан кэбиһиэн баҕарар, “олорон бүттүм” дии саныыр. Оттон ким эрэ олоҕун саҥа, сонун кэрдииһэ саҕаланар. Бүгүҥҥү Пуорум оннук дьону түмэр, кинилэргэ өссө туох кыахтар баалларын көрдөрөр аналлаах. Пуорум хайдах тэриллибитин санатар буоллахха... Быйылгыттан “Көхтөөх уһун үйэлэнии” киинигэр сыппыт дьон миэхэ тахсан санааларын этэн барбыттара... “Сааһырбыт эрээри олох үөһүгэр буһа-хата сылдьар дьон уопутун үллэстэрэ, хайдах ону ситиһэрин туһунан кэпсиирэ, сырдатара буоллар”, – диэн. Бу идиэйэнэн Бырабыыталыстыбаҕа тахсыбыппар, премьер солбуйааччыта А.А. Семенов тута өйөөбүтэ. Биһиги онно аҕа көлүөнэ экэнэмиичэскэй тутулуга суох буоларга дьулуһарын уо.д.а. туһунан эрэ эппиппит. Анатолий Аскалонович: “Социальнай өйөбүл уонна доруобуйа харыстабыла – улахан суолталаахтар!” – диэбитэ. Ити курдук, норуот баҕа санаатын учуоттаан, бу хайысхаҕа үлэлиир былаас уорганнарын бэрэстэбиитэллэрэ кыттыыны ыла кэлбиттэрэ – хайҕаллаах!

– Өрөспүүбүлүкэбитигэр орто саас – 73,6. Ити көрдөрүү Арассыыйа көрдөрүүтүн куоһарар. Соторутааҕыта Дьокуускайга РФ Билимин академиятын мунньаҕа буолан ааста. Барыта 15 академик кэлэ сылдьан, СӨ норуоту харыстыырга ыытар бэлиитикэтин, мэдиссиинэ кииннэрин – кардиология киинин, онкодиспансер, перинатальнай киин үлэлэрин хайҕаан барбыттара. Кырдьык, өрөспүүбүлүкэ бу хайысхаҕа инники сылдьар. Сүрүнэ, эрдэтээҥҥи диагностика оруолун бэлиэтиэххэ сөп. “Дьон охтуор диэри ыарыытын тулуйа сылдьыбакка, төһөнөн эрдэ эмчиттэргэ тахсар да – соччонон үчүгэй” диэн бигэтик өйдөнүллүөхтээх. Саха сиригэр доруобуйа харыстабылын биригээдэлэрэ уһук хоту улуустарга, кырыы нэһилиэктэргэ баран нэһилиэнньэ доруобуйатын көрөр-истэр үгэстэрэ Арассыыйаҕа бастыҥ холобур буолла. Иккиһинэн, бүддьүөт төһө да кытааппытын иһин, биһиги социальнай бэлиитикэҕэ ыытар үлэбитин тохтоппоппут, уһун үйэлэнии инфраструктуратын тэрийэбит. Өрөспүүбүлүкэҕэ 60 сааһын ааспыт – 191 тыһ., 100 сааһын туолбут 18 киһи баар. Онон бу Пуорум “Алмаас саас” диэн ааттаммыта саамай сөп. Ил Дархан сорук туруорар: “2030 сылга орто саас 80-ҥа тиийиэхтээх!” – диэн. Биһиги урукку стереотиптарынан олорорбут, бытааннык уларыйарбыт мэһэйдиир. Дьиҥинэн, 60–65 саас диэн киһи үлэлиир-айар, уопут бөҕөтүн мунньуммут, онтун туһанар, үллэстэр кыахтаах кэмэ. Ол бэйэтигэр да, судаарыстыбаҕа да туһалаах, манна улахан кыахтар бааллар. Бүгүҥҥү пуорум сыала-соруга – ол. Уопсастыбаҕа сааһырыы көхтөөх, туһалаах буолуохтааҕын өйдөтүү...

Анатолий Аскалонович “Биһиги саҥа көстүбүт бэлиэ алмаастарга араас биллиилээх дьон аатын иҥэрэбит. Оттон 100 саастарын туолбут дьон аатын иҥэрэр хайдах буолуой, “бу туһунан толкуйдуохха” диэн этиилээхпин”, – диэн бэртээхэй идиэйэни эттэ.

Санатар буоллахха, Бу Пуорум “Алмаас саас” диэн ааттаммыта А.А. Семенов идиэйэтэ эбит.

– “Көхтөөх уһун үйэлэнии” хайысхата судаарыстыбаннай бэлиитикэ таһымыгар таҕыста. Онон, дойду Бэрэсидьиэнэ В.Путин мээнэҕэ бу кэнсиэпсийэни киэҥник тарҕатары туруорсар буолбатах. Бүгүн “Ньыгыл Арассыыйа” көмөтүнэн, доруобуйа харыстабылыгар көхтөөх уһун үйэлэниини өйүүр национальнай бырайыактар олоххо киирэллэр, оттон социальнай көмүскэллээх буолуу өттүгэр, “Дьиэ кэргэн” диэн национальнай бырайыак чэрчитинэн, “Аҕа көлүөнэ” диэн федеральнай бырайыак үлэлиир.

Уһун үйэлэнии – биһиги дойдубут биир сүрүн стратегическай соруга. 2023 сылга биһиэхэ орто саас 73,55 сылга тэҥнэспитэ, бу – дойдуга биир үчүгэй көрдөрүү. Ону биһиги быраап-сокуон, доруобуйа харыстабылын, социальнай өйөбүл миэрэлэрин холбоон ситистибит.

Өрөспүүбүлүкэҕэ икки анал бырагыраама хаһыс да сылын үлэлиир. Ситэриилээх былаас, олохтоох былаас уорганнара бэйэлэрин боломуочуйаларынан манна ылсан дьарыктаналлар. Онно аҕа саастаах көлүөнэ доруобуйатын харыстабылын (гериатрия хайысхатыгар), ону сэргэ көхтөөх уһун үйэлэниини, социальнай өҥөҕө наадыйар аҕа саастаах көлүөнэҕэ көмөнү оҥорууну, үчүгэй көрүү-харайыы систиэмэтин хааччыйан уо.д.а. ситиһэбит

Биһиги Ил Дархан Айсен Николаев өйөбүлүнэн, көхтөөх уһун үйэлэниини көҕүлээн, үһүс сылын куонкурус ыытабыт, онно улуустар уонна куораттар кытталлар. Кыайбыт улуустар харчынан бириэмийэ ылаллар, ол кинилэр салгыы сайдалларыгар тирэх буолар. 2024 с. – 5, 2024-2025 сс. – 7, быйыл 2026 с. 9 улуус маннык өйөбүлү ылбыта, ылыаҕа. Онон бу көмө географията улам тэнийэн, ыытыллар эйгэтэ кэҥээн, уларыйан иһэр.

Хас биирдии киһи сааһырыыга бэлэмнэниэхтээх, ону эппиэтинэстээхтик ылыныахтаах. Онно судаарыстыба өттүттэн өйөбүл баар, маны тэҥэ, уопсастыбаннас ону көҕүлүүрэ, туруорсара эмиэ олус үчүгэй.

Онон бу эргиччи туһалаах Пуорум бары кыттыылаахтарыгар эҕэрдэ, тэрийээччилэргэ улахан махтал!

– Бүгүн өрөспүүбүлүкэтээҕи аҕам саастаахтарга анаммыт “Алмаас саас” пуорум аан бастаан ыытыллар. Көхтөөх уопсастыбаннай позициялаах дьон бу маннык кыһалҕа баарын өйдөөн, онно салалта болҕомтотун тардыбыттара – хайҕаллаах дьыала. Дойдубутугар хаачыстыбалаах уһун үйэлэниигэ болҕомто ууруллан эрэр.

“Үрүҥ көмүс” саастаах дьон – биһиги норуоппут төрүт үгэстэрин, сыаннастарын, ыал олугун тута сылдьар дьон. 80 саастаах эһэ-эбэ баар ыала – саамай дьоллоох дьиэ кэргэн. Тоҕо диэтэххэ, маннык ыал норуот инники кэскилин уһансар, түөрэҕин түстүүр. Манна бары да 60+ саастаахтар олороргут буолуо. Оттон 90-с сс. дьон үксэ оччо сааһыгар тиийбэтэ, орто саас 55+ буолара. 2000 сс. эр дьоҥҥо орто саас (возраст дожития) – 60, дьахталларга 65 буолбута. Бүгүн биһиги 2030 сылга 80+ тиийэр соругу туруорабыт. “Сайдыылаах дойдуларга бу сааска тиийии – олох олоруу орто көрдөрүүтэ” дииллэр. Биһиэхэ бүгүн ол – 72–73 саас. Мин дааннайбынан, өссө 75 саас буолла. Хамсык “сотон” ааспатаҕа буоллар, биһиги орто сааспыт (төрүөхтэриттэн ыла) 78–79 буолуохтаах этэ. Урут 60 сааһыттан аҕа саастаах дьон нэһилиэнньэ 10 %-нын ылар эбит буоллаҕына, билигин 25 %-нын ылар. Ол – сааһырыы чөл туруктаах, хаачыстыбалаах буолан иһэрин туоһута. Бүгүн тэрийээччилэр манна этиллэр идиэйэлэри иилэ хабан ылан сүрүннүүр, киэҥник тарҕатар кыахтаах дьону мунньубуттара аһара үчүгэй.

Пуорум резолюциятын этиилэрэ доруобуйа харыстабылын, атын да бырагыраамаларга киирэллэригэр эрэнэбит.

– Саха сиригэр “Орто уонна дьоҕус урбаан” уонна “Туризм эйгэтэ” национальнай бырайыактар олоххо киирэллэр. Урбаан өттүгэр приоритет уларыйан иһэр. Хас да сыл анараа өттүгэр ыччат урбааҥҥа кыттыыта өрө тутуллара, оҕону-ыччаты эрдэттэн бу хайысхаҕа бэлэмниир сорук турара. “Үрүҥ көмүс саастаахтар” урбааннара былырыыҥҥыттан ыла федеральнай бэбиэскэҕэ киирэн, өйөнөр хайысха буолла.

Бу – билии-көрүү, сатабыл, улахан уопут барыта баар дьоно, ону барытын аныгылыы “көрүҥнээн” биэрэн, өссө киһи бэйэтэ дохуот аахсарыгар да туһаныахха сөп. Аны, билиҥҥи уустук кэмҥэ саастаах дьон үп-харчы эргиирин, урбаан тиһигин туһунан билиилээх буолара наада, саатар, массыанньыктарга киирэн биэрбэттэрин туһуттан. Туризмҥа сыһыаран, бу хайысхаҕа баар биир күннээх “Уһун үйэлэнии турдарын” дьон олус сэргиирин ахтыахха сөп. Онон бу хайысха кэҥээн иһэрэ буолуо, – диэтэ.

Барыта араас хайысханан үс сиэксийэ үлэлээтэ. Исписэлиистэри, үтүө көмөһүттэри (волонтердары) кэлбит дьон-сэргэ тутан олорон кэриэтэ көрдө-иһиттэ.

– Чөл доруобуйалаах киһи уһун үйэлэнэр. Онон биһиги сиэксийэбит ити хайысхаҕа дакылааттары, иһитиннэриилэри дьүүллэстэ. Холобур, сахаларга истибэт буолуу тоҕо олус сытыытык турарый? Ханнык ген онно эппиэттиирий? Ол гени эрэ аҥаардастыы “буруйдуур” төһө сөбүй? Ону таһынан, сүһүөх, уҥуох ыарыытыгар Саха сирин айылҕатын күүһүн туһанан ханна, хайдах эмтэниэххэ сөбүн, сүрэх ыарыытын эмтээһин туһунан, саһырбыт дьоҥҥо көстөр мэйии, уйулҕа уларыйыыта, ол кэһиллиитэ хайдах көстөрүн, о.д.а. сэргэх дакылааттар дьон болҕомтотун тартылар.

Баларга олоҕуран биһиги резолюцияҕа кэккэ этиилэри бэлэмнээтибит. Ол иһигэр, клиническай эмтэниигэ норуот терапиятын ньыматын туттуу. Холобур, “хомус терапиятын”. “Көхтөөх уһун үйэлэнии киинигэр” хомус, кымыс уонна этно-терапия үс компонена туттуллан дьон-сэргэ бирирэбилин ылбыт, үчүгэй түмүктээҕэ дакаастаммыт. Ону сэргэ, “килииньикэлэргэ фармаколог баар буолара – кэм ирдэбилэ буолла” диэн этии киирбит.

– Пуорум түмүгүнэн, биһиги биири өйдөөтүбүт: биһиэхэ билигин тута манна түмсүү тэриллэн хаалара наада эбит. Хаһан-ханна баҕарар, бырайыактары тута олоххо киллэрэр курдук. Аны, биһиги бу кэннэ тута кэлэр пуорумҥа үлэлээн барыахпытын наада. Ол “Алмаас үйэлэнии” диэн ааттанан, түмсүүнү саамай хамсатар күүс буолуо этэ. Дьон билиҥҥиттэн “эһиэхэ хайдах кыттыһыахха сөбүй?” диэн ыйытан барарын курдук.

Уопсайынан, пуорум сыала-соруга – социальнай миэрэ, өйөбүл эрэ тула буолбакка, аҕам саастаах дьон бэйэлэрин интэриэстэринэн түмсэллэрин тэрийии. Холобур, сааһырбыт дьон грант өйөбүлүнэн туһанары, социальнай көҕүлээһиннэри, бырайыактары олус интэриэһиргииллэр эбит. Онон, дьону социальнай бырайыактары оҥорорго, грант өйөбөлүн ыларга үөрэтэр-сырдатар бырайыак наадата тахсан кэлэр. Биир этиибит: “Саха” НКИХ-хэ көхтөөх уһун үйэлэнии туһунан анал биэрии наада...

***

Быһата, I өрөспүүбүлүкэтээҕи пуорум олус айымньылаахтык, дьоһуннук тэриллэн ааста, этии, идиэйэ бөҕө киирдэ. Мантан салгыы, “Кыым” хаһыакка чопчу бырайыактаах “үрүҥ көмүс саастаах” дьон туһунан туспа рубрика да арыйыахха сөбө буолуо.

Сиэксийэлэргэ интэриэһинэй кэпсэтиилэр, санаа атастаһыылар, үөрэтии-маастар кылаас хабааннаах көрсүһүүлэр буоллулар. “Стартап +50” түһүлгэҕэ биэнсийэҕэ тахсан баран урбаанынан дьарыгырбыт дьон тус уопуттарын үллэһиннилэр. Быһатын эттэххэ, күн устата аһаҕас диалог былаһааккалара биир кэмҥэ тэҥҥэ бэрт сэргэхтик үлэлээтилэр.

***

Аҕам саастаахтар көхтөөх, кыанан сылдьар саастарын уһатар соруктаахтар. Пуорум идиэйэтэ, көтөҕөр боппуруостара манна сыһыаннаах буоллулар. Иккис сиэксийэни СӨ атыы-эргиэн, бырамыысаланнас палаататын бэрэсидьиэнэ Марина БОГОСЛОВСКАЯ, “Аврора” мэдиссиинэ киинин дириэктэрэ Николай ХРИСТОФОРОВ салайан ыыттылар.

Ыстатыыстыка дааннайынан, ааспыт сылга өрөспүүбүлүкэҕэ үлэлиир саастарын ааспыт 163,4 тыһ. киһи баара бэлиэтэммит, ол – нэһилиэнньэ 16%-нын ылар. Оттон 2024 сылга 70–80 саастаах дьон ахсаана 7,8%-нан элбээбит. Кистэл буолбатах, билигин бэйэлэрин кыанар биэнсийэлээх дьон үлэлииргэ күһэллэллэр, аҥаардас биэнсийэнэн ииттинэн олорор кыаллыбат. Дьокуускайдааҕы Каадыр киинин Нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутугар көмөлөһөр отделын салайааччыта Екатерина ФЕДОРОВА биэнсийэлээх уонна биэнсийэ иннинээҕи саастаах дьон үлэ булалларыгар ханнык судаарыстыбаннай өйөбүл миэрэлэрэ баалларын кэпсээтэ. РФ Бырабыыталыстыбатын уонна Дьарыктаах буолууга киинин бырагыраамаларынан биэнсийэлээхтэр кэккэ идэлэргэ кылгас куурустары ааһан босхо үөрэнэр кыахтаахтар эбит.

Биэнсийэҕэ тахсан баран сорохтор, “хорсуннар” диэххэ сөбө эбитэ дуу, урбаанынан дьарыгырарга ылсаллар. “Кардиолайф” килииньикэ салайааччыта, мэдиссиинэ билимин дуоктара Наталья МАХАРОВА урбааҥҥа хайдах кэлбитин бэрт сэргэхтик кэпсээтэ. “50 сааспын туолан баран урбааҥҥа ылсыбытым, 55 сааспар баран уруулга олорбутум. Билигин 68 саастаахпын, олоҕум кэрэ кэмнэрэ өссө да иннибэр диэн эрэнэбин”, – диэн элбэх киһи санаатын көтөхтө. Саамай сүрүнэ киһи сүрэҕэ сытар, сөбүлүүр дьарыгынан дьарыктаныан наадатын эттэ.

“Билигин урбаанньыттарга уустук кэм кэллэ. Сыта-тура, сыныйан толкуйдаан баран урбааҥҥа ылсар ордук”, – диэн эмиэ оруннаах санааны “Копиртехсервис” ХЭУо генеральнай дириэктэрэ, Ил Дархан Урбааҥҥа сүрүннүүр сүбэтин чилиэнэ Александр НИКИФОРОВ эттэ. Кини: “Биэнсийэҕэ тахсан баран саҥа урбаанньыт буолбут дьон эдэр урбаанньыттарга киирсэллэр дуу, кырдьаҕас урбаанньыттар буолаллар дуу?” – диэн ыйытта. Чахчы, урбаанынан дьарыгырар эдэр дьоҥҥо судаарыстыбаттан араас көмө оҥоһуллар. Оттон биэнсийэлээх дьон ити өттүгэр өйөбүллэрэ суоҕун тэҥэ. Сиэксийэ кыттааччылара “биэнсийэлээхтэр урбааҥҥа ылсалларыгар өйөбүллээх буолуохтарын наада” диэн этии киллэрдилэр.

“Долголетие” чааһынай пансионат толорооччу дириэктэрэ Анна СЛЕПЦОВА тус уопутун үллэһиннэ. Бастаан 5 куойкаттан саҕалаабыттар, сотору кэминэн, алҕас истибэтэх буоллахпына, 100-чэ куойкаҕа тиэрдэргэ былаанныыллар. “Маҥнай тэриллэрбитигэр соччо өйдөөбөтөхтөрө. “Оҕолор төрөппүттэрин көрүөхтээхтэр, үгэс буолбут иитии ньымалара бааллар” диэн этэллэрэ. Билигин соҕотох дьон элбэх. Кинилэр кырдьар саастарыгар табыгастаах усулуобуйаҕа олоруохтаахтар. Итиэннэ, олоххо араас буолар”, – диэтэ. Дьокуускайга чааһынай пансионаттар сүрүн кыһалҕалара – дьиэлэрэ-уоттара. “Дьиэ-уот бары ирдэбилгэ толору эппиэттиир буолуохтаах, ону кытаанахтык хонтуруоллууллар”, – диэн санаатын үллэһиннэ. Былырыын 9 чааһынай пансионат баарыттан, билигин 6 пансионат үлэлии турар.

 

“Саастаах дьон урбааны тэринэллэригэр бастаан ханна баралларый? Кимтэн сүбэ-ама ылалларый?” диэн ыйытыы турда. “Мин биисинэһим” киин исписэлииһэ Дьулус ИВАНОВ нэһилиэнньэҕэ, ол иһигэр биэнсийэлээх дьоҥҥо, хас да суол көмөнү оҥороллорун иһитиннэрдэ: консультацияттан саҕалаан биисинес-бырайыагы көмүскүүргэ тиийэ. Социальнай хантараак, бэйэ дьарыктаах (самозанятай) буолуу, ИП тэринии туһунан этэн аһарда, балар туох уратылаахтарын кэпсээтэ. Санатан этэбит: бу киин өҥөнү босхо оҥорор, улуустарга филиаллардаах.

 “Граннар: туохтан саҕалыыбыт?” диэн тиэмэҕэ СӨ Ыччат уонна социальнай коммуникация дьыалатыгар министиэристибэтин үлэһитэ Прокопий ШАРИН иһитиннэрии оҥордо. “Судаарыстыбаттан көмө үп-харчы ылан араас тэрээһини тэрийиэххэ, социальнай бырайыактары үлэлэтиэххэ, дьыаланы арыйыахха сөп” диэн өйдөөтүлэр. Граҥҥа сайаапканы хайдах бэлэмниири биллилэр. Социальнай пуонда бэрэстэбиитэллэрэ биэнсийэнэн хааччыллыы, сокуоҥҥа соторутааҕыта киирбит уларыйыылар тустарынан кэпсээтилэр. Волонтер буолуу, онно хайдах киирэр туһунан кэпсиир-сырдатар туспа сиэксийэ үлэлээтэ, волонтердар социальнай, уопсастыбаннай олоххо көхтөөх буоларга көҕүлээтилэр.

Ону таһынан үөрэтии-маастар кылаас хабааннаах көрсүһүүлэр буоллулар. Холобур, Судаарыстыбаннай уонна муниципальнай управление кафедратын дассыана Владислав ОКОРОКОВ Оҥоһуу Өйү күннээҕи олоххо, үлэҕэ-хамнаска хайдах туһанары көрдөрдө. Аҕам саастаахтар бэркэ сэҥээрдилэр, сүбэни-аманы хото ыллылар. Баан исписэлиистэрэ биэнсийэни уурдарыы, массыанньыктартан сэрэхтээх буолуу уо.д.а. туһунан кэпсээтилэр. Баҕалаахтар мобильнай сыһыарыыларыгар киирэн наадалаах бырагыраамаларын туруортардылар. Киин саалатыгар уус-уран оҥоһук атыыта тардылынна, доруобуйаҕа сыһыаннаах кинигэ атыыланна. “Аврора” мэдиссиинэ киинин үлэһиттэрэ аҕам саастаахтар доруобуйаларын көрдүлэр. Социальнай пуондаҕа биэнсийэҕэ исписэлиистэрэ миэстэтигэр олорон босхо сүбэлээтилэр.

Кыттааччылар былаһааккаларга аһаҕас кэпсэтии, көрсүһүүлэр “ыйытыы-хоруй” быһыылаахтык буолбутун, элбэх сүбэ-ама этиллибитин биһирээтилэр. “Алмаас саас” – биир күннээх тэрээһин буолбатах. Саха сиригэр көхтөөх уһун үйэлэнии толору эко-тиһигин олохтуурга биир ситимнээх үлэ саҕаламмытын курдук өйдүөххэ сөп. Онно аҕам саастаахтар эрэллэрэ улахан.

– Туһалаах пуорум тэрилиннэ диэн бэлиэтиибин. Судаарыстыба бэлиитикэтигэр аҕам саастаах дьоҥҥо улахан болҕомто ууруллар. Уруккуну кытта тэҥнээтэххэ, олохпут хаачыстыбата тупсан, 50-н ааспыт дьон доруобуйа да, олоххо тардыһыы да өттүнэн көхтөрө улаатта. 100 саастарын томточчу туолбут ытык кырдьаҕастарбыт элбээтилэр.

Ил Дархан Айсен Николаев дьаһалынан, 2030 сылга өрөспүүбүлүкэҕэ нэһилиэнньэ сааһын ортотунан 80-ҥа тиэрдэр сорук турар. Икки национальнай бырайыак – “Көхтөөх уһун үйэлэнии” уонна “Дьиэ кэргэн” – үлэлиир. Бүгүҥҥү туругунан, доруобуйа харыстабылын парадигмата уларыйан иһэр. Ол курдук, сүрүн болҕомто доруобуйаны бөҕөргөтөр, харыстыыр технологияларга, хаачыстыбалаах тулалыыр эйгэҕэ ууруллар. Көхтөөх уһун үйэлэнии – мэдиссиинэ эрэ буолбатах, социальнай өттүнэн табыллыылаах буолуу, эти-хааны эрчийии, өйөбүллээх буолуу, културуунай олоххо кыттыы. Бу хайысхаҕа бырабыыталыстыбаттан саҕалаан улуус баһылыктарыгар, тустаах тэрилтэлэргэ тиийэ – бары кытталлара суолталаах.

Үлэни салгыы торумнуурбутугар, дьон-сэргэ туох санаалааҕын билэрбитигэр  маннык пуорум, санаа үллэстиитэ хайаан да наада.

– Бастатан туран, бэлиэтээн этиэхпин баҕарабын: бу – уһун үйэлэниигэ анаммыт өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан ыытыллыбыт пуорум буолла. Саастаах дьон олоххо тардыһыылаах буолалларыгар, доруобай, чэгиэн сылдьалларыгар, эргимтэлэрин кэҥэтэллэригэр ананна. Кырдьаҕаһы көрүүттэн-харайыыттан саҕалаан урбаанынан дьарыгырарга, үлэнэн хаачылларга уо.д.а. тиийэ араас тиэмэ таарылынна.

Судаарыстыба бу хайысхаҕа сөптөөх көмөнү оҥорор. Өрөспүүбүлүкэ да, федеральнай да таһымнаах бырайыактар үлэлииллэр. Холобур, урбаан хайысхатыгар аҕам саастаахтары үөрэтии тэриллэр. Былырыын 30 киһи үөрэммитэ. Бу бырагыраама “Мин биисинэһим” киин чэрчитинэн тиһигин быспакка үлэлиэхтээх.

Пуорумҥа уопуттаах эспиэрдэр кэлбиттэр. Маннык тэрээһиннэр, чахчы, наадалаахтар. Тэрийээччилэргэ махталбын тиэрдэбин.

– Пуорумҥа өрөспүүбүлүкэ араас муннугуттан 150 кэриҥэ киһи кытынна, далааһыннаах тэрээһин буолла. Дьон спикердэр, эспиэрдэр санааларын истэн, чинчийбит үлэлэрин, уопуттарын билсэн, долгуйар ыйытыыларыгар хоруй ылан, астыннылар. Пуоруму “Утум” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ уонна кини партнера “Аврора” мэдиссиинэ киинин “Көхтөөх уһун үйэлэниитин” киинэ тэрийдилэр. Аҕам саастаахтарбыт “түмсүөхпүтүн баҕарабыт” диэн санааларын эттилэр, махтаннылар.

СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Анатолий Аскалонович Семенов пуорум пленарнай чааһыгар “100 саастарын томточчу туолбут ытык кырдьаҕастарбыт ааттарын Саха сирин алмаастарыгар иҥэрэргэ” этии киллэрдэ, Ил Дархаҥҥа тиэрдиэм диэн эрэннэрдэ. Дьон-сэргэ бэркэ сэргии иһиттэ. Пуорум Өрөспүүбүлүкэбит болуоссатыгар оһуокайынан өрө көтөҕүллүүлээхтик түмүктэннэ.

– Дьокуускайга “Аврора” килииньикэ иһинэн тэриллибит “Көхтөөх уһун үйэлэнии” киинэ 2019 сылтан үлэлиир. “Уһун үйэлэнии тула улахан кэпсэтии тэриллэрэ, аҕам саастаахтар биир түһүлгэҕэ түмсэн санаа үллэстэрбит буоллар” диэн – биһиги иитиллээччилэрбит баҕа санаалара этэ. Ону олоххо киллэрдибит, пуоруммут “Утум” НКО салайааччыта Мария Николаевна Христофорова салайыытынан тэрилиннэ.  

Бэлиэтээн эттэххэ, Нэһилиэнньэни социальнай көрүү-истии кэлим кииниттэн 3 лиэктэр кэллэ. Деменцияны утары үлэ, дьиэҕэ патронажнай көрүү, “Эрчим” киин тустарынан кэпсээтилэр. Лиэктэрдэр көрдөрө-көрдөрө кэпсээбиттэрэ олус туһалаах буолла.

Сааска хааччах суох, ким баҕалаах сырытта. Босхо тэрилиннэ. Бу барыта – аҕам саастаах дьоммут туһугар!  

Тэрийээччилэр бэлиэтээбиттэринэн, “Алмаас саас” пуорумҥа уопсайа 150-ча киһи кытынна.

Урбаан, атыы-эргиэн, туризм сайдыытын миниистирин солбуйааччы Максим КАРБУШЕВ: “Уопсастыбаннай киин саалата ылбычча туолааччыта суоҕа. Бүгүн толору киһи мустан соһутта. Ол аата, маннык пуорумнар дьоҥҥо наадалаахтар”, – диэн эппитэ, чахчы, оруннаах буолла. Үксүн 50-тан үөһээ саастаах дьон муһуннулар. Кинилэр ортолоругар киһи сөҕөрө-махтайара диэн, 90-чалаах ытык кырдьаҕастар кытта бааллар. Оҕолоро пуорум тэриллэрин истэн, арыаллаан, өйөөн-убаан илдьэ кэлбиттэрэ хайҕаллаах. “90-с хаарбытын санныбытыгар түһэрдэрбит да, олоххо тапталбыт уҕараабат. Бэйэбитин кыанан, өйбүтүн-төйбүтүн тута сылдьан үйэбитин аҕыйах да сыл уһатар баҕаттан кэлэн олоробут”, – диэн санааларын үллэһиннилэр.

Пуорум түмүктэнэн эрдэҕинэ, аҕам саастаахтары кытта көрсөн кэпсэттибит.

“Үрүҥ көмүс волонтёрдар” бүтүн Арассыыйатааҕы түмсүү “Дууһабытынан эдэрбит” Саха сиринээҕи кииниттэн хамаанданан кытта кэлбиттэр. “Дойдубут, Сахабыт сирин туһа” диэн араас хабааннаах тэрээһиҥҥэ, үтүө санаа аахсыйатыгар көхтөөхтүк кытталлар, күн бүгүнүгэр диэри үлэ үөһүгэр сылдьаллар.

– Пуоруму олус сөбүлээ-тибит. Биһиги аҕам саастаахтары кытта уопсастыбаннай үлэбитинэн да, саастыы дьон буоларбыт быһыытынан да, элбэхтик алтыһабыт. Дьон маннык аһаҕас кэпсэтиигэ, анал исписэлиистэр сүбэлэригэр-амаларыгар олус наадыйаллар. Элбэх киһи кыттыан баҕарарын биллэрбитэ. Баҕабыт диэн – пуорумҥа ылыллыбыт резолюциялар, этиилэр олоххо киирдиннэр. Үгүс санаа этилиннэ.

 

Ханнык да уопсастыбаннай тэрээһиҥҥэ тиий, мэдиссиинэҕэ 48 сыл устата эҥкилэ суох үлэлээбит Надежда Афанасьевна Максимова мэлдьи баар буолар. Бэл, былырыын саас Үлэ кыбаарталыгар ыытыллыбыт Креативнай индустрия пуорумун көрө-истэ сылдьара. Биирдэ көрсөн: “Мэлдьи эйиигин көрөбүн. Куорат биир да тэрээһинин көтүппэккин дуо?” – диэбиппэр, маннык хоруйдаабыта: “Киһи сааһырдым диэн бүгэн олоруо суохтаах. Дьон-сэргэ ортотугар сылдьар киһи чэгиэн буолар, үйэтэ уһуур”. Ити – үөрдэр эрэ!

– Сүбэ-ама бөҕөтүн истэн үөрэн турабын. Миигиннээҕэр эдэр дьон өссө элбэҕи туһаныа эбиттэр. Сытар киһини көрүүттэн-харайыыттан саҕалаан биэнсийэлээхтэр үлэ булууларыгар, урбаанынан дьарыктаныыларыгар тиийэ арааһы кэпсээтилэр. Дьүөгэм бэҕэһээ аҕай “пуорум тэриллэр эбит” диэн биллэриини ыыппыта. Бүгүн сарсыарда даачаттан анаан-минээн айаннаан кэллим.

Бу сааспар үктэнэн баран, “киһи дууһата кырдьыбат эбит” дииллэригэр дьиҥ-чахчы итэҕэйдим. Бальнай үҥкүүнэн дьарыктаммытым 17 сыл буолла. Ырыаны-муусуканы таптааччылар мустан ансаамбыл тэрийбиппит. Чөл олоҕу тутуһуохха, дьон-сэргэ ортотугар сылдьыахха, куһаҕан санааны-оноону кыйдыахха, уһун үйэлээх буолуохха!

Августина Константиновна Кузьминаны кыыһа арыаллаан илдьэ кэлбит. Оҕолоро төрөппүттэригэр кыһаллан, үлэлэриттэн быыс-арыт булан, “бу кинилэргэ наадалаах” диэн өйдөөн маннык тэрээһиннэргэ кытыннаралларын киһи үөрэ көрөр.

– Мин, сүрүннээн, доруобуйа сиэксийэтин истээри кэлбитим. Кыыһым: “Сүрэх-тымыр ыарыыларын туһунан быраастар кэпсииллэр, саастаах дьоҥҥо олус наадалаах”, – диэн эппитэ, арыаллаан аҕалла. Элбэх туһалаах сүбэни иһиттим. Холобур, 50-ча сыл устата отунан дьарыгырбыт киһини сэҥээрдим. Урут кини туһунан истэрим, бүгүн бэйэтэ утары олорон кэпсээбитин истэн үөрдүм. Өссө хомус терапиятыгар сылдьар былааннаахпын.

– Пуорум биллэриитин социальнай ситимҥэ көрөммүн, онно баар сигэни баттаан “Көхтөөх уһун үйэлэнии” саайтыгар бырагырааманы сиһилии көрбүтүм. “Киэҥ ис хоһоонноох тэрээһин буолар эбит” диэммин, сэҥээрэммин кэлэн турабын. Дьокуускай киинигэр буолбута олус табыгастаах буолла.

Бэркэ тэрийбиттэрин бэлиэтии көрдүм. Араас тиэмэҕэ лиэксийэ аахтылар. Мин ордук сэҥээрэн доруобуйа туһунан иһиттим. Исписэлиистэр бары талан ылбыт курдук уопуттаахтар, билим хандьыдааттара, дуоктардара элбэхтэр. Таһымнаах кэпсэтиилэр буоллулар. Өссө да бүтүөр диэри сылдьан истэр санаалаахпын. Билэр дьоммун көрсөн үөрдүм. Уопсайынан, лиэксийэ ааҕыытынан эрэ муҥурдаммакка, аҕам саастаахтары биир түһүлгэҕэ түмэн сэргэхситэр киэҥ ис хоһоонноох тэрээһин буолла диэн сыаналаатым. Өссө да тэриллэрэ буоллар...

– “Бэйэбэр наадалаах тиэмэлэр бааллар эбит” диэн ону билээри-көрөөрү кэлбитим. Дьокуускайга Үһүс көлүөнэ оскуолатыгар “Уһун үйэлэнии” устуудьуйатын салайбытым. Онон, көхтөөх уһун үйэлэнии тула кэпсэтии миэхэ мэлдьи интэриэһинэй, “эбии билиэм-көрүөм” диэммин пуорумҥа кытынным.

Үс араас былаһаакка үлэлээтэ. Инньэ гынан барытын кыайан көрбөтүм. Оҥоһуу өй (ИИ) туһунан сэҥээрэр этим. Хата, кыратык да буоллар түбэһэн иһиттим. Саастаах дьоммут дэммэппит, олох саҥа көстүүлэригэр, сайдыытыгар талаһабыт.

– Дьокуускайга доруобуйабын көрдөрө кэлэ сылдьабын. “Босхо лиэксийэ ааҕаллар, быраастар кэпсииллэр үһү” диэбиттэрин истэммин кэлбитим. Дьоҕус тэрээһин буолуо дии санаабытым, сүүһүнэн киһи мустубут.

“Оҥоһуу өй” диэн этэллэрин элбэхтик истэбин. Хата, пуорумҥа эдэр уол оҥоһуу өйү олоххо уонна үлэҕэ хайдах туһанар туһунан судургу баҕайытык быһааран кэпсээтэ. Хаартысканы хайдах хамсыыр оҥороллорун биллим. Мин урут оҥоһуу өйү олус уустук диэн өйдүүрүм, онтум баара биһиги да сатыахпытын сөп эбит.

“Сбербаантан” оттомноох тыллаах-өстөөх эдэр кыыс кэлэн өйдөнөр гына, лоп бааччы быһааран биэрдэ. Төлөпүөммэр “защита” бырагырааматын туруортардым. Чэ, ити курдук. Мин тус бэйэм элбэҕи туһанным.

– “Кыым” хаһыаты тиһигин быспакка мэлдьи сурутабын. Биллэриитин онно аахпытым. Дьүөгэлэрбин кытта кэллим. Биһиги элбэҕи истэбит эрээри, эмиэ оннук элбэҕи умнар буолбут дьоммут. Ол гынан баран өйгө “хаалбыта” өссө элбэх ээ!

“Үрүҥ көмүс волонтёрдары” көрүстүм. Миигин хамсааһыннарыгар ыҥырдылар. Инбэлиит кэргэммин уонча сыл көрөн олорбутум. Кэлин дьэ онно-манна тахсар буоллум. Мантан антах уопсастыбаннай хамсааһыннарга кыттар баҕалаахпын. Маннык пуорумнар олус туһалаахтар эбит, дьону кытта билсэҕин-көрсөҕүн, эйгэҥ кэҥиир, онтон олоххо тапталыҥ өссө күүһүрэр.

– Пуорум тэриллэрин тэлэбиисэргэ көрөммүн, билсэ “Аврора” килииньикэҕэ барбытым. Быраастары таһынан араас эйгэттэн исписэлиистэр, холобур, биэнсийэ пуондатыттан, бааннартан уо.д.а. кэлбиттэр, босхо консультация оҥордулар. Биэнсийэҕэ тахсан баран урбаанынан дьарыгырбыт дьон тус устуоруйаларын кэпсээн сэргэхситтилэр, “олох дьэ саҕаланар” диэбиттэрин үөрэ иһиттим. Сүүйүүлээх оонньотуу буолла, хас да алмааһы оонньоттулар. Оһуокайдаары оҥостон сахалыы таҥнан кэлбитим. Уопсайынан, кэпсэтии эрэ курдук буолбакка, киэҥ ис хоһоонноох тэрээһин буолла.

– Мин бу Сүбэҕэ соторутааҕыта салайааччынан анаммытым. Сүрдээх үчүгэй тэрээһиннээх, аҕа саастаах көлүөнэҕэ туһалаах “Алмаас саас” диэн пуорум ааста. Кыттааччылар үс сиэксийэнэн туруорбут боппуруостара барыта олус наадалаахтар, сорохторо сытыы даҕаны хайысхалаахтар. Урут уһун үйэлэниигэ анаммыт маннык хабааннаах тэрээһин ыытылла илигэ. Хас биирдии аҕа көлүөнэ киһитэ көхтөөх уһун үйэлэнэр туһугар дьулуһуохтаах, кимиэхэ да сэлээннэммэккэ эрэ дьарыктаныахтаах, үлэлиэхтээх. Ол чэрчитинэн, бүгүҥҥү тэрээһиҥҥэ түөрүйэ, билии-көрүү суола арылынна, дьоҥҥо “эһиги маннык гыныаххытын сөп” диэн этилиннэ. Бу салҕанан бара турдун.

– Бу бастакы пуорумҥа биһиги бэлиэ сүүйүүлээхпит – кэргэмминиин иккиэн алмаас таас сүүйдүбүт! Быйыл биһиги ыал буолбуппут 50 сыла, оттон кэргэним, норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, 80 сааһын туолар. Үйэбитигэр хаһан даҕаны тугу даҕаны сүүйээччибит суох. Онон биһиги дьоро сылбыт ытык тааһынан бэлиэтэммитэ саныахха да астык, олус үөрүүлээх. Пуорум буоларын, ону “Аврора”, “Көхтөөх уһун үйэлэнии” киинэ ыытарын истэн баран, кэргэммэр тута “барабыт” диэн эппитим. Олус туһалаах лиэксийэлэри иһиттибит, элбэҕи биллибит.

***