“Кыым” хаһыакка биэрбит интервьютугар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын ассоциациятын бэрэсидьиэнэ Константин Роббек хоту дойду аҕыйах ахсааннаах омуктарын күннээҕи кыһалҕаларын туһунан кэпсээтэ. Кэпсэтии аҥаардас кыһалҕа эрэ туһунан буолбатах. Манна АЛРОСА хампаанньаны кытта дьиҥнээх хардарыта сыһыан үтүө өрүтүн туһунан сэһэргэнэр: аһаҕас кэпсэтии, кыһалҕаны кыттыһан быһаарыы, социальнай, култуурунай уонна экология бырайыактарын олоххо киллэрэр дьэҥкэ мэхэньиисимнэр тустарынан.
Интервьюга Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар ассоциациялара уонна АЛРОСА түһэрсибит сөбүлэһиилэрин чэрчитинэн олоххо киирэ турар көҕүлээһиннэргэ ураты болҕомто ууруллар: ханнык хайысхалар талыллыбыттарыгар, туох ситиһиллибитигэр уонна кэлэр кэмнээҕи былааннарга.
– Константин Васильевич, Саха сирин хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын бу күннээҕи сүрүн кыһалҕата диэн тугуй?
– Хотугу норуоттар кыһалҕаларын саамай устук өрүтэ диэн – норуоттар ахсааннара аҕыйах, олус киэҥ сиринэн тарҕанан олороллор уонна кинилэр төрүт дьарыктара, олохторун укулаата тулалыыр эйгэ туругуттан быһаччы тутулуктаах. Онтон сиэттэрэн таһаардахха, сүрүн, тыын боппуруос – төрөөбүт тыллары, үгэс буолбут дьарыктары, чуолаан омугу омук дэтэр таба иитиитин, харыстааһын буолар. Кэлиҥҥи кэмҥэ, сир баайын хостуур бырамыысыланнас сайдан истэҕин аайы, аны хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар бырамыысыланнай хампаанньалары кытта сыһыаннарын тэрийэр уонна сүрүннүүр боппуруос сытыытык турда.
– Тулалыыр эйгэ туругар килиимэт бүттүүн уларыйыыта кырата суох сабыдыаллыыр. Ол хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарга хайдах дьайарый, онно туох миэрэни көрөн олороҕут?
– Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар кэлиҥҥи уонча сыл устата уларыйа турар килиимэти эттэринэн-хааннарынан илэ билэ олорор нэһилиэнньэ араҥатыгар киирэллэр. Тоҕо диэтэххэ, айылҕа бүттүүн уларыйыыта кинилэр таба иитиитин, булт, балык, о.д.а. курдук төрүт дьарыктарыгар уонна ону кытта ыкса ситимнээх олохторун укулаатыгар быһаччы дьайар.
Хотугу аҕыйах ахсаннаах төрүт омуктар устуоруйалара кинилэр өбүгэлэрэ былыр-былыргыттан тыйыс усулуобуйаҕа олоро үөрэммиттэрин уонна омук быһыытынан күн баччаҕа тиийэн кэлбиттэрин туоһулуур.
Ол гынан баран, кэлиҥҥи уонча сылга айылҕа аһара күүскэ уонна түргэнник уларыйар буолла. Ону элбэх чахчы туоһулуур – айылҕа сылаас турар кэмэ уһаата, ирбэт тоҥ күүскэ ирэр, ол түмүгэр сир-уот ньуура киһи хараҕар быраҕыллардыы уларыйар. Оттон итинник уларыйыы бара турарын түмүгэр, айылҕа былыр-былыргыттан үгэс буолбут хаамыыта хамсаата: муус хойут турар, өрүс-үрэх эрдэ барар буолла, балык ыама, кыыл-сүөл айана-сырыыта уларыйда. Биллэн турар, ол үгэс буолбут булка уонна балыкка быһааччы дьайар.
Дьиҥэр, хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар онно барытыгар син үөрэнэн иһиэхтэрэ эбитэ буолуо да, уларыйыы аһара түргэнник буолар. Онон кинилэр туораттан ыйыыта-кэрдиитэ суох ким хайдах сатыырынан, бэйэтэ дьаһанар, саҥа усулуобуйаҕа үөрэнэр, онно дьүөрэлии олоҕун-дьарыгын уларытар. Айылҕаны кытта биир буолуу ис дьиҥэ итиннэ сытар.
– Таба иитиитэ, булт, балык – сүрүн, тирэх дьарыктар. Оттон өбүгэ саҕаттан кэлбит билии уонна төрүт дьарык аныгы тирэхтээх сайдыы моделларын уонна общиналар экэниэмикэлэрин кытта хайдах дьүөрэлэһэрий? Саха сиригэр хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар төрүт дьарыктарын өйүүр ханнык миэрэлэр баалларый?
– Биһиги өрөспүүбүлүкэбит хотугу норуоттарга анаммыт олус сиэрдээх судаарыстыбаннай национальнай бэлиитикэлээх. Ол быһыытынан, дьиэ табатын иитэргэ, бултуур уонна балыктыыр быраабы олоххо киллэрэргэ кырата суох өйөбүллэр бааллар. Сорох көс общиналар кыахтара баарынан төрүт дьарыкка сыһыаннаах этнотуризмы сайыннара сатыыллар. Биллэн турар, кэлиҥҥи сылларга өйдөнөр төрүөтүнэн оннук дьон аҕыйаата. Ол гынан баран, кэлин ити хайысхаҕа үлэни сайыннарыахха, күүһүрдүөххэ наада. Тоҕо диэтэххэ, этнотуризм кэскиллээҕэ, общиналар сайдыыларыгар кырата суох кылааты киллэриэн сөбө өйдөнөр.
– Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар олус киэҥ сиринэн тарҕанан олороллорун ахтан ааспытыҥ. Кырыы, ыраах сирдэринэн көһө сылдьар общиналары мэдиссиинэ өҥөтүнэн хааччыйыы хайдаҕый?
– Бэлиэтээн эттэххэ, дойду уонна өрөспүүбүлүкэ таһымыгар кэккэ докумуоннар оҥоһулланнар, кэлиҥҥи сылларга мэдиссиинэ мобильнай биригээдэлэрин сырыыта элбээтэ, сылдьар ыыра кэҥээтэ. Кинилэр төһө кыалларынан элбэх киһини хаба сытыыллар. Итини таһынан, миэстэтигэр старейшиналар үлэлиир-хамсыыр буоланнар, доруобуйа харыстабылын үгэс буолбут көрүҥнэрэ туһаныллаллар. Кинилэр үйэлэргэ мунньуллубут уопуту бэйэлэрэ туһаналларын таһынан, үүнэр ыччаты кытта үөрэ-көтө үллэстэллэр.
– Аныгы технологияны хайдах туһанаҕыт?
– Төрүт омуктар киин сиртэн ыраах олороллорунан, Ассоциация кэлиҥҥи кэмҥэ интэриниэтинэн онлайн халыыптаах араас сэминээри, үөрэтэр кууруһу ыытар, онон кыра ороскуоттаахтык элбэх киһини хабабыт. АЛРОСА хампаанньа көмөтүнэн онно сөптөөх оборудование атыылаһыллыбыта, ону уопсастыбаннай тэрилтэлэрбит бары туһаналлар. Саха сирин ыраах-кырыы сирдэригэр түргэн интэриниэт киирэн истэҕин аайы, ити үлэбит өссө кэҥээн, далааһыннанан иһиэҕэ. Общиналарбытын кытта ыраахтан күннэтэ билсэ олоруохпут, араас боппуруоһу түргэнник быһаарыахпыт, кинилэр оҥорор оҥоһуктарын интэриниэтинэн атыыга да таһаарыахха сөп буолуо.
– Кэлиҥҥи икки сыл иһигэр оҥоһуу өй бэрт тэтимнээхтик сайдан эрэр. Төрүт омуктар оҥоһуу өйү хайдах туһаналлар?
– Оҥоһуу өй базатыгар оҥоһуллубут, нууччалыыттан тута эбэҥкилии тылбаастыыр “Ayana” бырагыраама киэҥ биһирэбили ылла. Итинник хайысхалаах үлэни атын уопсастыбаннай тэрилтэлэрбит эмиэ саҕалаабыттара. Ол үлэ түмүгэ суох хаалыа суоҕа, салгыы сайдан, өйөнөн, атын улахан, киэҥ далааһыннаах бырагыраамалар сорҕолоро буолуо диэн эрэнэбин.
– Эн СӨ Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын ассоциацияларын бэрэсидьиэнинэн 2023 с. талыллыбытыҥ. Кэлин ассоциация үлэтигэр туох уларыйыы киирдэ?
– Ассоциация хара тэриллиэҕиттэн үлэлэһэр биир саамай тутаах хайысхата – аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар бырааптарын көмүскүүр уонна харыстыыр нуорма-быраап докумуоннарын оҥоруу. Билигин даҕаны ол хайысха үлэбит сүрүн соруга буолар. Уопсастыбаннай тэрилтэлэр оруолларын бары таһымҥа билинэр буоланнар, төрүт омуктар сүрүн кыһалҕаларын өйдүүр буолан иһэллэр, ол түмүгэр, дойду уонна өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын кытта бииргэ үлэлиибит.
2023 сыллаахха АЛРОСА Аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктары кытта хардарыта үлэлэһии бэлиитикэтин бигэргэппитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар ассоциацияларын кытта үс өрүттээх сөбүлэһиини түһэрсибитэ. Ити докумуон үгэс буолбут олох укулаатын, ураты култуураны харыстыырга көмөлөһөр, тэҥ таһымнаахтык кэпсэтэргэ тирэх буолар. Хардарыта үлэлэһии бэлиитикэтэ хоту дойду сирин-уотун баһылыырга уонна айылҕаны харыстыырга ыйааһын бэскитэ буолан көмөлөһөр.
“Сөбүлэһии чэрчитинэн, биһиги сыл аайы хотугу омуктар норуоту норуот оҥорор, көлүөнэлэрин ситимниир тылларын, култуураларын нэһилиэстибэлэрин уонна этнокултуурунай үгэстэрин харыстыыр тэрээһиннэри уонна бырайыактары үбүлүүбүт. Ол көмөтүнэн, холобур, кинилэр тылы сыыппараҕа киллэрэр бастакы бырайыактарын олоххо киллэрбиттэрэ. Кэлин оҥоһуу өй көмөтүнэн төрүт омуктар тылларын толору киэптээх тылбаасчыттара да айыллан тахсыахтарын, оччоҕуна биһиги ол тыллары кэлин сүтэртэн-симэлийэртэн көмүскүөхпүтүн сөп.
Ити сөбүлэһиини таһынан, хампаанньа үлэлиир-хамсыыр сирдэригэр хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар бэрэстэбиитэллэрин кытта көхтөөхтүк бииргэ үлэлэһэр. Биһиги кинилэртэн олохтоох бородууксуйаны атыылаһа сатыыбыт, урбаанньыттары өйүүбүт, Табаһыт, Тугунок күнүн курдук бырааһынньыктары, кэлин бэрт көхтөөхтүк ыытыллар Ыччат сугулаана тэрээһини ыытарга көмөлөһөбүт. Киһи үөрэ көрөрө диэн, ыччат силиһин-митугун, кимтэн кииннээҕин умнубат, тылы, норуотун култуурунай кодун харыстыы сатыыр. Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар кэскиллэрэ кинилэр ыччаттара буолаллар”, – диэн АЛРОСА Экологияҕа киинин дириэктэрин солбуйааччы Алена Дьяконова кэпсээтэ.
– АЛРОСА-ны кытта түһэрсибит сөбүлэһиигит чэрчитинэн, 2025 с. ханнык бырайыактары олоххо киллэрдигит, олор туох ис хоһоонноохторуй, барытын олоххо киллэрдигит дуо?
– 2023 с. АЛРОСА ассоциацияны кытта ыкса үлэлэһэр буолуоҕуттан, миэстэтигэр үлэлии олорор уопсастыбаннай тэрилтэлэрбит үлэлэрэ күүһүрдэ. Ол аҥаардас араас таһымнаах тэрээһини – куонкуруһу, быыстапканы, олимпиаданы – тэрийэргэ эрэ буолбакка, билим таһымнаах үлэлэри бэчээттээн таһаарарга, норуот маастардарын, норуоттар ассамблеяларын үлэтин-хамнаһын, толорооччулары өйүүргэ, эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕы бииргэ үлэлэһиини тэрийэргэ эмиэ көстөр. Онон биһиги улуустарга-оройуоннарга баар уопсастыбаннай тэрилтэлэрбитин төһө кыалларынан күүскэ өйүү сатыыбыт.
– Саха сирин хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттарын олоҕор ханнык бырайыак ордук дьайда?
– “Хотугу норуоттар олохторугар быһаччы дьайбыт бырайыак” диэн сыаналыыр уустук соҕус буолуо эрээри, “Памятники этнической культуры коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока” диэн сиэрийэ туомнара үбүлэнэн тахсыбаттара олох улахан суолталаах буолла. Ити бырайыагы биһиги старейшиналарбыт уонна актыбыыстарбыт өссө ааспыт үйэ 90-с сс. саҕалаабыттара.
– Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктары харыстыыр үлэ-хамнас биир сүрүн хайысхата ыччаты кытта үлэ буолар. Кинилэр, кырдьык, эһиги кэскилгит буолаллар. Сөбүлэһии чэрчитинэн, ыччакка аналлаах ханнык бырайыактар киирдилэр?
– Дьиҥэр, олоххо киирэ турар бырайыактар улахан аҥаардара ыччакка аналлаахтар. Ыччат көҕүлээһинин өйөөһүн ассоциация уонна АЛРОСА хампаанньа бииргэ үлэлэһиилэрин биир тутаах хайысхата буолар. Дьон биһирэбилин ордук сыл аайы өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыттан Саха сирин хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын ыччаттарын түмэ тардар Ыччат сугулаана бырайыак ылбыта. Онно эбэҥки, эбээн, долгаан, чукча, дьүкээгир, Арктикаҕа олорор нуучча старожилларын ыччаттара кытталлар. Сугулаан чэрчитинэн, ассоциация Ыччакка Сүбэтин актыыба талыллар, кинилэр ассоциация уонна хотугу норуоттар уопсастыбаннай тэрилтэлэрин үлэтигэр-хамнаһыгар быһаччы кытталлар.
Ыччат сугулаанын түмүгүнэн кыайыылаахтар “Уопсастыбаннай дипломатия оскуолата” федеральнай бырагыраамаҕа уонна “Арассыыйа Хотугу эргимтэтэ” ыччат сугулааныгар кыттар кыахтаналлар. Ити тэрээһиннэр биһиги ыччаппыт салайар дьоҕура сайдарыгар көмөлөһөллөр.
Өрөспүүбүлүкэ Бастакы Бэрэсидьиэнин төрөөбүт дойдутугар, Хаҥалас улууһун Өктөм бөһүөлэгэр, СӨ Билим дьоҕус академиятыгар, Ыччат XI сугулаана буолан ааспыта. АЛРОСА өйөбүлүнэн тэриллибит сугулаан Арктика араас улуустарыттан 47 кыттааччыны түмнэ – хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар ортолоруттан эдэр исписэлиистэри, көхтөөх, дьону батыһыннарар ыччаты уонна ыччат холбоһугун бэрэстэбиитэллэрин.
“Быйыл биһиги былаас уорганнарыттан уонна партнердарбытыттан эспиэр быһыытынан кыттарга уонна сугулаан кыттыылаахтарыгар Арктика территорияларыгар чахчы баар кыһалҕаларынан сорудахтары биэрэргэ көрдөстүбүт. Сүрүн тиэмэ – хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар түөлбэлээн олорор сирдэригэр каадыр тиийбэт кыһалҕата. Кыттыылаахтар сүрүн ыйытыыга хоруйдаатылар: “Куоракка үөрэнэ барар ыччат төрөөбүт дойдутугар саҥа билиилээх исписэлиис буолан эргиллэн кэлэрин хайдах хааччыйыахха сөбүй?” – диэн. Сугулаан бырайыактыыр үлэтигэр ити боппуруос сүрүн тиэмэ буолла.
Итини таһынан “Арктика тирэхтээх сайдыытыгар мин кылаатым: идиэйэлэр уонна хардыы” диэн эссе быһыылаах тиэмэҕэ биһиги бырайыактыыр үлэҕэ-хамнаска “идиэйэ баанын” хомуйабыт. Бастыҥ бырайыактар кэҥээн-сайдан, миэстэтигэр олоххо кириэхтээхтэр”, – диэн Камелия Гаврильева кэпсээтэ.
– АЛРОСА хампаанньаны кытта экологияҕа анаммыт бырагырааматын чэрчитинэн эмиэ бииргэ үлэлэһэҕит. Ити үлэни хайдах сыаналыыгын, тугу бэлиэтээн этиэҥ этэй?
– АЛРОСА экологияҕа анаммыт олус улахан кэлим үлэни ыытар, оттон ол хайысхалара аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар түөлбэлээн олорор сирдэригэр – Хотугу сиргэ уонна Арктикаҕа – бэйэтэ да уйан туруктаах тулалыыр эйгэни харыстыырга ботуччу кылааты киллэрэр буоланнар, бары уһулуччу суолталаахтар. Биллэрин курдук, кыыл таба харыстабылыгар аналлаах бырайыактар бааллар: кыыл табаны джи-пи-эс-моойторук көмөтүнэн кэтээн көрөллөр, быраканьыардары утары охсуһаллар, “АЛРОСА-Rangifer Чекановскай” айылҕа резерватын төрүттээбиттэрэ. Ону таһынан Саха сирин күөллэригэр уонна өрүстэригэр толуйуу быһыытынан балыгы үөскэтэр бырайыак үлэлиир. Хампаанньа ол бырайыагын былаанын сыллата аһара толорор. Онон, ити бырайыактар аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарга олох улахан суолталаахтар.
Баҕар, ити уопуттары-бырайыактары хотугу эргимтэҕэ үлэлиир атын бырамыысыланнай хампаанньалар иилэ хабан ылалларын, үтүктэллэрин курдук, өссө киэҥ далааһыннаахтык сырдатыахха наада буолуо дии саныыбын.
– АЛРОСА-лыын түһэрсибит саҥа сөбүлэһиигит туһунан кэпсээ эрэ. Култуура нэһилиэстибэтин, тыллары уонна төрүт үгэстэри көмүскүүргэ уонна харыстыырга аналлаах ханнык бырайыактар баалларый?
– Саҥа сөбүлэһии, эмиэ уруккулар курдук, бэрт элбэх хайысханы-боппуруоһу хабар уонна ааспыттааҕы уопуту учуоттаан, далааһына кэҥээн салгыы үлэлиир. Ол иһигэр киирэр: Ямал-Ненец автономиялаах уокуругун кытта “Объединение родов – объединение народов” эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕы бырайыак (ЯНАУо уонна Саха сиригэр олорор Худи-Харючи уустар холбоһуктара), төрүт омуктар маастардарын быыстапкаларын, учуонайдарга, суруйааччыларга, худуоһунньуктарга, уопсастыбанньыктарга аналлаах билим-дьаһах кэмпириэнсийэлэрин тэрийии. Ону таһынан, оҕо сайыҥҥы сынньалаҥ лааҕырдара, “өбүгэ оонньуулара” тэриллиэҕэ. Арктикаҕа олорор нуучча старожилларын култуурунай нэһилиэстибэлэрин харыстыыр бырайыактар баар буолуохтара.
– Хаста даҕаны АЛРОСА-ны кытта сөбүлэһии чэрчитинэн эрэ буолбакка, онто да суох бииргэ үлэлииргитин, хардары сыһыаҥҥытын ахтан аастыҥ. Хампаанньаны кытта өссө туох эйгэтигэр бииргэ үлэлэһиэххит этэй?
– Ити сөбүлэһиибитин салгыытын быһыытынан көрөн эттэххэ, аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктартан исписэлиистэри бэлэмнээн хампаанньаҕа үлэҕэ ылар буоллар, ол холобур атын бырамыысыланнай хампаанньаларга өссө төгүл үтүө уопут быһыытынан көстүө этэ. Ону таһынан, номнуо бииргэ үлэлээбит уопуттаахпытынан, Ыччат сугулаанын кэмигэр оҥоһуллубут ыччат көҕүлээһиннэрин, бырайыактарын олоххо киллэрэр үлэбит кэҥээн иһиэн баҕарабын. Өссө хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар общиналарын биисинэс-бырайыактарын олоххо киллэрэр үлэни бэлиэтиэхпин баҕарабын.
– Бу сылларга туох былааннаах-соруктаах олороҕут?
– Хас эмэ сыл устата суолтатын сүтэрэ илик биир улахан боппуруос баар: Арассыыйа Федерациятын Бырабыыталыстыбатын 2009 с. ыам ыйын 8 күнүгэр тахсыбыт 631-р №-дээх дьаһалыгар уларытыылары киллэриэххэ наада. Ол дьаһалга Арассыыйа Федерациятыгар аҕыйах ахсаннаах төрүт омуктар түөлбэлээн олорор уонна үгэс буолбут дьарыктарынан дьарыктанар сирдэрэ испииһэктэнэн бигэргэммитэ. Ити боппуруос – аҕыйах ахсааннаах норуоттар бырааптарын олоххо киллэрэргэ быһаччы дьайар кыахтаах төбө ыарыыта буолбут боппуоруос.
Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар түөлбэлээн олорор сирдэригэр үлэлиир бырамыысыланнай хампаанньалар үтүө уопуттарын учуоттаан, кинилэр бырамыысыланнай хампаанньалары кытта сыһыаннарын сүрүннүүр федеральнай сокуоннары чочуйуохха наада.
– Арассыыйа Хотугу, Сибиирдээҕи уонна Уһук Илиннээҕи аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарын ассоциацията (Саха сирин бэрэстэбиитэллэрэ онно эмиэ киирэллэр) кэлиҥҥи сылларга норуоттар икки ардыларынааҕы тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттар буолла. Ол тугу кытта сибээстээҕий?
– Норуоттар икки ардыларынааҕы тэрээһиннэргэ кыттар диэн, бастатан туран, улахан уопут, иккиһинэн, Арассыыйа аҕыйах ахсааннаах норуоттарын атын дойдулар норуоттарын кытта тэҥнээн көрөр кыах буолар.
Төрүт омуктар бырааптарын норуоттар икки ардыларынааҕы түһүлгэлэргэ киллэрии боппуруоһа туспа билиниини ылбыта эрээри, ол бэлиитикэни кытта ыкса ситимнээх. Онно олоҕуран чопчу дойдуга киһи уонна гражданин бырааба хайдах тутуһулларын сыаналыыллар. Кистэл буолбатах, билигин Арассыыйа арҕааҥҥы дойдулар сааҥсыйаларынан иилии эргитиллэн олорор. Оттон сааҥсыйалар аҥаардас Арассыыйаҕа бэйэтигэр эрэ буолбакка, норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа Арассыыйа Федерацията аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарга сыһыаннаан ыытар судаарыстыбаннай национальнай бэлиитикэтин өйөөн этэр-тыынар биирдиилээн көхтөөх дьоҥҥо уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэргэ эмиэ дьайаллар. Арассыыйа ити эйгэҕэ уопутун соруйан кэпсэттэрбэттэр, сороҕор норуоттар икки ардыларынааҕы түһүлгэлэргэ Арассыыйа төрүт омуктарыгар тыл да биэрбэттэр. Онон атын дойду төрүт омуктара Арассыыйа балаһыанньатын туһунан аҥаардас судаарыстыбаннай былаас уорганнарыттан эрэ буолбакка, аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктартан бэйэлэриттэн быһаччы истэллэрин туһугар, уопсастыбаннай тэрилтэлэр норуоттар икки ардыларынааҕы түһүлгэлэргэ көхтөөхтүк кыттыахтарын наада. Дьон ону ордук итэҕэйэр этэ, итэҕэйэр даҕаны.
