Бу балаҕан ыйын 18–20 күннэригэр Судаарыстыбаннай дуумаҕа дьокутааттары талаары олоробут. Билиҥҥи ордук кыһалҕалаах, уустук кэмҥэ (АБДь, уматык кириисиһэ, үп-харчы быстарыыта) кимиэхэ, ханнык баартыйаҕа куоластыырбытын хаһааҥҥытааҕар даҕаны үчүгэйдик толкуйдаан, ырыҥалаан, ыараҥнатан баран биирдэ быһаарыныах тустаахпыт. Онуоха Саха сиринээҕи баартыйалар, хандьыдааттар тустарынан бэйэм тус санааларбын үллэстиэхпин баҕарабын.
2021 сыл күһүнүттэн Госдумаҕа Саха сириттэн биэс дьокутааттаах этибит. «Сиэрдээх Арассыыйа – Кырдьык иһин» баартыйаттан – биир мандааттаах уокуруктан Юрий Григорьев уонна “испииһэктээх” Федот Тумусов, “Биир ньыгыл Арассыыйаттан” – Галина Данчикова (эмиэ баартыйа испииһэгинэн талыллыбыта), КПРФ-тан – биир мандааттаах уокуруктан Пётр Аммосов уонна “Саҥа дьонтон” Сардаана Авксентьева бааллара. Ол эрээри Авксентьева, бу баартыйа федеральнай испииһэгинэн талыллыбыт буолан, сокуон быһыытынан (формальнайдык) Саха сириттэн дьокутаат курдук ааҕыллыбат, бэйэтэ даҕаны “чахчы, оннук” диэн социальнай ситимигэр доргуччу этэн турар.
Баартыйалар
Ааспыт быыбардарга бу ааттаммыт дьонтон үксүлэрэ, баартыйаларын эрэгийиэннээҕи уонна федеральнай испииһэктэригэр “барыстаах” таһымҥа туруоруллубут буоланнар, кыайан тахсыбыттара. Ол эрээри кинилэр быйылгы балаһыанньалара чыҥха атын, онон испииһэгинэн Госдумаҕа ааһар уустугуран турар. Арай Юрий Григорьев “Сиэрдээх Арассыыйа – Кырдьык иһин” 10-с эрэгийиэннээҕи бөлөх испииһэгин салайда.
“Ньыгыл Арассыыйа” Уһук Илиҥҥи федеральнай уокуругун испииһэгин РФ Бэрэсидьиэнин боломуочунай бэрэстэбиитэлэ Юрий Трутнев салайар. Хаһыаттарга, интэриниэккэ суруйалларынан, кини дьокутаат мандаатыттан туох да иһин аккаастаныа суоҕа, тоҕо диэтэххэ, Госдума Бэрэссэдээтэлин солбуйааччытын дуоһунаһыгар олоруохтаах диэн билгэлээн этэллэр.
Бу испииһэккэ Саха сириттэн Галина Данчикова баар, ол эрээри кини бэһис эрэ таһымҥа турар. Кини Госдумаҕа ааһарын туһугар мөлүйүөнтэн кырата суох куолаһы ылыахтаах, ону хааччыйар лаппа ыарахана биллэр.
КПРФ-тар эрэгийиэннээҕи испииһэктэригэр бастакы нүөмэринэн Иркутскай дьокутаата Сергей Левченко турар. Иккис нүөмэринэн Саха сирин олохтооҕо, Ил Түмэн дьокутаата Вячеслав Куличкин киирбит. Ааспыт быыбардарга бокуонньук Виктор Губарев эмиэ иккис таһымҥа баар этэ, ол эрээри мандааты кыайан ылбатаҕа...
Оттон “Саҥа дьон” олох даҕаны биһиги өрөспүүбүлүкэбититтэн биир да киһини эрэгийиэннээҕи испииһэктэригэр киллэрбэтэхтэр. Сатаныа суоҕа диэтэхтэрэ буолуо. Бу балаһыанньаҕа саха кыыһа Сардаана Авксентьева Москубаҕа барыаҕыттан биир дойдулаахтарын кытта сыһыана уустугурбута оруолу оонньообут буолуон сөп.
Аны “сиэрдээхтэри” көрүөҕүҥ. Кинилэр быйылгы эрэгийиэннээҕи испииһэктэрин Саха сирин олохтооҕо, ааспыт быыбарга Забайкалье кыраайыттан Госдумаҕа талыллыбыт Юрий Григорьев салайар. Бу бастакы нүөмэрдээх хандьыдаат кыахтаах уонна баартыйата даҕаны оннук ситиһиигэ эрэллээх буолан, кинини туруордаҕа буолуо дии саныыбын.
Онон испииһэктээхтэр тустарынан түмүктээн эттэххэ, Госдума саҥа састаабыгар “сүүйүүлээх” балаһыанньаҕа сылдьар хандьыдаат Юрий Григорьев буолар дии саныыбын. Оттон Галина Данчикова баартыйатын дьайыытыттан тутулуктаах диэн бэлиэтиэххэ наада.
Биир мандааттаахтар
Дьэ уонна биир мандааттаах хандьыдааттар тустарынан маннык санаалаахпын. Бу кэккэҕэ “Биир ньыгыл Арассыыйаттан” – Пётр Шамаев, “Сиэрдээх Арассыыйаттан” – Федот Тумусов, КПРФ-тан – Айаан Васильев, “Саҥа дьонтон” Ньургуйаана Заморщикова турдулар. Јссө эбии атын баартыйалартан хандьыдааттар бааллар эрээри, билиҥҥи туругунан быыбарга сүрүн киирсии бу алта киһи икки ардыгар буолуоҕа.
“Ньыгыллар” Пётр Шамаевтарыгар, биллэн туран, элбэх куолаһы ыларга дьулуһаллар уонна, туох да кистэлэҥэ суох, онно бары административнай күүһү туһаналлар, кыайар кыахтаахтар. Ол эрээри ааспыт 2021 сыллааҕы быыбардар түмүктэрин холобурдаатахха, быйыл даҕаны көһүтүллүбэтэх, сэрэйиллибэтэх араас дьикти түгэн күөрэйэн тахсыан сөп.
Хомуньуустартан турбут Айаан Васильевы, бу диэн эттэххэ, элбэх киһи билбэт. Бу баартыйаҕа, дьиҥэ, кини өрдөөҕүттэн баар. Билигин Дьокуускайга оскуола дириэктэрэ, ол аата, бүддьүөт тэрилтэтигэр үлэлиир, улахан дуоһунастаах киһи, былаастан быһаччы тутулуктааҕа саарбаҕа суох.
Аны туран, ааспыт быыбардарга соһуччу Госдумаҕа ааһан хаалбыт хомуньуус Пётр Аммосов дьокутааттыыр кэмигэр өрөспүүбүлүкэ дьонун-сэргэтин ортотугар бэйэтин да, баартыйатын да туһунан соччото суох өйдөбүлү үөскэттэ. Холобур, саха норуотун устуоруйатыгар улахан оруоллаах “Тыгын Дархан” киинэ ааптардарын “хаайыыга угуохха” диэн этиитин бары да өйдүүр инигит. Онон, арааһа, бу сырыыга хомуньуустарга быыбардааччы сыһыана атын буолара буолуо диэн сабаҕалыыбын.
“Сиэрдээхтэртэн” биир мандааттаах уокурукка бары билэр киһибит Федот Тумусов киирсэр. Госдумаҕа Саха сириттэн саамай өр болдьоххо дьокутааттаан кэллэ. Бу сыллар тухары кини халбаҥнаабакка өйүүр быыбардааччылардаах. Үгэс быһыытынан уонна лаппа сөхтөрөрө диэн – ол 70-тан тахса тыһыынча кэриҥэ киһи.
“Саҥа дьонтон” турбут Ньургуйаана Заморщикова сэргэх, ол эрээри дьоҥҥо-сэргэҕэ өссө киэҥник биллэ илик хандьыдаат. Социологтар кинини Саха сирин нэһилиэнньэтин 5-6 бырыһыана эрэ өйүө диэн билгэлииллэр. Ол биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр бу эдэр баартыйа буоларын туоһулуур.
Баартыйалар испииһэктэринэн уонна биир мандааттаах быыбардыыр уокуруктартан турбут хандьыдааттары кылгастык ырытан баран, итинник санааҕа кэллим.
* * *
Быыбардыыр күннэрбит чугаһаатылар. Бастатан туран, туора турбакка, ол-бу араас санааҕа оҕустарбакка, бары быыбарга кыттыаҕыҥ. Иккиһинэн, өссө төгүл сыта-олоро толкуйдуоҕуҥ: Саха сириттэн Госдумаҕа, дьиҥ чахчы, эрэллээх, саҥарар-иҥэрэр, кыһалҕаны туруорсар, соругу тиһэҕэр тиэрдэр кыахтаах дьону талар туһугар!
Николай Максимов.
