Андрей Высоких: Дьокуускай – Уһук Илин куораттарын “аҕата”

– Мин “куорат салайааччыларын, муниципалитет үлэһиттэрин куорат устуоруйатын туһунан эксээмэни аастахтарына эрэ аныахха наада” диэн этиилээхпин. Куорат устуоруйатын ким даҕаны билбэт, ол кимиэхэ да наадата суох курдук. 20 сыл анараа өттүгэр бэйэм үппэр “Цирюльня” дьиэтин чөлүгэр түһэрбитим. Ол кэнниттэн ким да ону батыспата... Бастакы кирпииччэ дьиэ туһунан, бэл, тутааччыларым да билбэттэр. Бойобуода кэнсэлээрийэтэ – Саха сиригэр эрэ буолбакка, Уһук Илиҥҥэ бастакы кирпииччэ тутуу. Остуруок Бүөтүр I тус бирикээһинэн тутуллубута. 1700 сыллаахха умайбыта. Икки сыллааҕыта археология хаһыыларыгар туоска суруктары булан ылбыттара –  кэнсэлээрийэ үлэтин туоһутун. Санкт-Петербуру тутарга Бүөтүр I тааска үлэлээччилэри (каменщиктары)  барыларын онно мунньубута. Дьокуускайга “кэнсэлээрийэ умайан хаалла” диэбиттэригэр Улуу Устюгтан дьону ыыттарарга  бирикээстээбитэ: бу дьон туой булан, манна кирпииччэ үктээн, кирпииччэ дьиэни туталларыгар.

Онтон тута Троицкайдааҕы таҥара дьиэтин (кафедральный собор) саҕалаабыттара. Икки сылынан собуор 300 сылын туолуоҕа. Бу – Уһук Илиҥҥэ бастакы таас православнай таҥара дьиэтэ. Хомойуох иһин, туруга быстар мөлтөх. Епархия баһылаан олорон, устуоруйа эбийиэгин быһыытынан быраабыланы, регламены тутуспакка илдьэ сылдьыбыт. Археология хаһыылара, чинчийиилэрэ ыытыллыбатахтар, өрөмүөнү анал лиссиэнсийэтэ суох тэрилтэлэр ыыта сылдьыбыттар. Фундамена уларыйарыгар 700 мөл. солк. наада буолан, 3 сыллааҕыта Быладыыка Арамаан “чөлүгэр түһэрэргэ харчыбыт суох, бу эбийиэктэн аккаастанабыт”, – диэбит. Онон өрөспүүбүлүкэ, арааһа, саамай “баай”, “харчылаах” диэбит тэрилтэтигэр – Ярославскай аатынан түмэлгэ – биэрбит... Түмэл миллиардынан үбү дөбөҥнүк булара буолуо? Үс сыл ааста – туох да суох.

“Тыйыс килиимээттээх Саха сиригэр мас хайдах үүнэрий?” диэн дьон өйдөөбөт. Бу ирбэт тоҥ дьайыыта, “көмөтө” буоларын билбэттэр. Шергин шахтата аан дойдуга 116 миэтэрэлээх ирбэт тоҥ дьапталҕата баарын көрдөрбүтэ. Үс сыллааҕыта шахтаны Ирбэт тоҥ институтуттан ылан, өрөспүүбүлүкэҕэ биэрэргэ диэн быһаарбыттара. Билигин шахта кимиэнэ буолуой?

Билим акадьыамыйата “үбүлээһинэ суох ылбаппыт” диир. Оннооҕор ирбэт тоҥ института “наадата суох” диир буоллаҕына, кини тоҕо ылыай?  Кэнники 15 сыл онно ким даҕаны түһэ сылдьыбата – шахта быраҕыллан турар. Онно Андрей И кислород боллуоннаах түһэ сылдьыбыта, МЧС, Байкаллааҕы институт үбүлээн. “Бас билээччи институт буоллун, өрөспүүбүлүкэтээҕи ВОПИИК тэрийээччи буоллун. Мин атын үлэлэрин үбүлүөм”, – диэбитим. Үс өрүттээх дуогабар түһэрсээри гыммыппытын институт “федеральнай          тэрилтэ буоларбытынан көҥүллэммэт” диэбитэ, онон бүттэхпит. Дьиҥэ, ыалдьыттары, бастатан туран, ирбэт тоҥ, шахта интэриэһиргэтэр. Ол эрээри, бас билээччилээх буоллаҕына, туох эрэ үлэ ыытыллар кыахтаах. Онон ураты эбийиэк туруга итинник...

Шахта аттыгар эр дьон прогимназиятын дьиэтэ турар. Билигин ону түмэл тэрийээри, чөлүгэр түһэрээри гыналлар. Оттон мас дьиэҕэ нуорма, ирдэбил быһыытынан түмэл тэрийэр хайдах да кыаллыбат. Аны шахтаттан үс миэтэрэҕэ турар, онон көтүрэн, саҥа фундаменнаныахтаах. Оччоҕо Шергин шахтатын сүтэрэбит. Мин прогимназияны көтүрэн, атын сиргэ – Аппа уҥуор – илдьэн тутуохха диибин. Онно мустар, көрсүһүүлэри ыытар сир буолуо этэ. Эмиэ туох да быһаарыы суох. Уу чуумпу.

Реальнай училище дьиэтэ 100-тэн тахса саастаах. Өрөспүүбүлүкэ бастакы салайааччылара үксүлэрэ манна үөрэммиттэрэ. Оччолорго ким да хайдах тутары билбэт буоллаҕа. И.И. Крафт паровой хочуол ылларбыт эбит, сылытыытын I-кы этээс муостатын аннынан ыыппыттар. Инньэ гынан дьиэ акылаата алдьанан бүппүт. Билигин аттынан магистральнай сылытыы систиэмэтэ ааһар. Хайа баҕарар тутуу онтон 5 миэтэрэ тэйиччи буолуохтаах. Баһаарынайдар ааһар суоллара суох. Эркиннэрэ бэйэлэрин эрэ уйан тураахтыыллар. Муостата Ярославскай уулусса таһымыттан намыһах буолан, уу онно киирэ турар. Онон турбут сиригэр, урукку акылаакка хос тутан таһаарар эмиэ кыаллыбат.

Мин ону эргэ дьиэни кирпииччэтигэр тиийэ көтүрэн баран, ол 50%-нын хос туттуохха диибин. Онно икки баһаарынай кирилиэс баар, ону эмиэ тиэйэн таһаарыахха. Эбийиэк чопчу куоппуйатын бетонунан тутан, устукатууркалаан баран, иһинээҕи көстөр эркинин, били, бэйэтин кирпииччэтинэн самаан, оҥоруохха. Баһаарынай кирилиэстэри төннөрүөххэ. Оннук “реконструкцияны” оҥоруохха сөп.    

Бу саамай суолталаах эбийиэктэри аҕынным. Ол эрээри онно харчы көстүөн кэриэтэ... Төһөлөөх үбү араас тэрээһиҥҥэ ыытабытый? Бириистэрин пуондатыгар мөлүйүөнүнэн үп туттуллар. Оттон ураты устуоруйалаах кууораппытыгар болҕомто да тиийбэт, харчы да көстүбэт...

15 сааспар номнуо ГПТУ-ну бүтэрэн, каменщик идэтин баһылаан,  куораты тутууга үлэлээн барбытым. Үлэм ыстааһа – 51 сыл. 1975 с. “Силуэт” дьиэтин, 1976 с. Ярославскай уул. баар бастакы 10 этээстээх дьиэлэри, 1982 с. Чернышевскай уул. бастакы 12 этээстээх дьиэни тутуспутум. Оччолорго Опера уонна балет тыйаатырын “Чароит” дьиэтин таһыгар Бойобуода кэнсэлээрийэтин эркиннэрэ өссө бааллара. Актыбыыс ыччаттар ону “сөргүтүөххэ” дии сатаабыппыт да, истибэтэхтэрэ, бульдозерынан астаран, сыбаалкаҕа тиэйэн кэбиспиттэрэ. Мин аҕыйах эркини илдьэ хаалбытым.

90-с сс. Мэдиссиинэ киинин тутуута саҕаламмыта, сүрүн бэдэрээтчит “Фарус” диэн сэбиэскэй-британскай пиирмэ этэ.  Куорат “Фаруска” ректорат дьиэтин ылан сөргүтэргэ этии киллэрбитэ. Миигин булан, бу үлэни салайыс диэбиттэрин архитектор Николай Алексеевы кытта үлэлэспиппит. Барытын кээмэйдээн, чөртүөстэрин оҥорбуппут кэннэ, дьиэни бульдозерынан астаран, акылаатын кыратык көһөрөн, сыбаайа туруоран, турбут сиригэр тутан таһаарбыппыт.

Дьокуускай куорат субу 370 сааһын туолааары сырыттаҕына, “Надвратнай” башня (норуокка биллэринэн, “Тыгын башнята” –НГ) умайан хаалбыта. Бу Уһук Илиҥҥэ соҕотох хаалбыт тутуу этэ.  Суон баҕайы бэрэбинэлэр, хаптаһыннар “алҕас” табах кыымыттан умайан күлүм гыммыттара буолуо диэни ким да итэҕэйбэт. Биһиги оччолорго Коля Алексеев, В.Н. Атласов буолан “булгуччу сөргүтүөххэ” диэн ыҥырыы таһаарбыппыт. Бэрэсидьиэн Штыров, куорат мээрэ Михальчук таһымыгар ол быһаарыллыбыта, биһиги “хара үлэтин” оҥорбуппут – Атласовтар уһаайбаларыгар, Бүлүүлүүр суолга. Онно Таатта уустара кэлэн, Эрнст Алексеев салайааччылаах бэрэбинэлэри суоран, таҥастаан, үүт-үкчү майгыннатан үлэ саҕаламмыта. Мин пиирмэм үлэлээбитэ, бэйэм үстүрүмүөннэрбин биэрбитим. Биир ый курдук турунан үлэлээн, башняны тутан таһаарбыппыт.

1981 с. куорат үбүлүөйүн көрсө өрөмүөннээри былыргы мас архитектураны үөрэппит А. Ополовников чөртүөстэрин оҥорбут уонна хаалларбыт этэ, ону туһаммыппыт. “Башняны сөргүтэр пуонда оҥоруохха” диэн  биллэрбиппит да, үс эрэ тэрилтэ көмөлөспүтэ. “Хойутаары гынныбыт, кэлэн көмөлөһүҥ, бөҕү-сыыһы хомуйсуҥ”,  – диэн ыҥырбыкка үс дьахтар кэлбитэ. Бары кэлэн көрөн “хайа, бүтэрииһигит дуо?” диэн үгэргиэх курдук этэллэрэ. Саамай кыһыылааҕа, тутуллубутун кэннэ, уопсастыбаннай туалет диэн сурук ыйаабыт этилэр. Ону көрөн баран, мин мээр Айсен Сергеевичкэ “Башняны рейдердиибин” диэбиппэр сөбүлэспитэ. Бэйэбит харчыбытыгар бэрээдэк олохтообуппут. Билигин онно Дьокуускай остуруогун устуоруйатын экспозицията турар, экскурсиялары ыытабыт. 

Ерофей Хабаров, Дьокуускайтан илин диэки баран иһэн, суолга кимнээҕи көрсүбүтэ буолуой? Кытай этэрээттэрин. Биллэн турар, оччотооҕу быһаарсыы – сэриилэһии, кыргыһыы. Онон Дьокуускай остуоругун Кытайтан көмүскэнэр Арассыыйа форпоһун быһыытынан ыраахтааҕы ыйааҕынан туппуттара. Ол гынан баран остуруок тутуллан бүтүөр диэри Кытайы кытта Арассыыйа дуогабар түһэрсибитэ. Экскурсияҕа ону кэпсиибит, дуогабар куоппуйатын көрдөрөбүт.  

Дьокуускайга Уһук Илиҥҥэ навигация бастакы оскуолата үлэлээбитин билэбит дуо? Онно үөрэммит дьон испииһэгэ кытта баар. Дьокуускайга бастакы хараабыл тутуллубута, ону ыһан баран, 500 атынан Охуоскайга тиэйэн илдьибиттэрэ. Ханааты акка кыайан тиэйбэккэ, өһүлэн, өлүүлээн баран, тиэйэр эбиттэр. Онон өбүгэлэрбит Уһук Илини хайдах курдук сыралаах үлэнэн баһылаабыттарый!

300 сыл анараа өттүгэр Табаҕаҕа Витус Беринг Урал хайатын нөҥүө тимир уһаарар бастакы собуоту туттарбыта. Онно уонунан буут тимири уһаараллара, флокка наадалаах тоһоҕотуттан дьаакырыгар, сыабыгар тиийэ манна, Дьокуускайга оҥороллоро! Эмиэрикэҕэ устар хараабыллары эмиэ манна, Дьокуускайга, туталлара. Онон Дьокуускай – Арассыыйаҕа хараабыллары туппут үһүс куорат. Бастакы—Воронежка, Бүөтүр I Каспий туһугар сэриилэһэригэр диэн. Иккис – Архангельскайга, шведтэри кытта сэриилэһэргэ. Үһүс – биһиэхэ, Сибиири, Уһук Илини эйэлээхтик баһылаары. Төрдүс – Санкт-Петербурга. 

Евгений Григорьев мээр буоларыгар куорат күлүүһүн туттарарбар  “Дьокуускай – киэн туттуллар куорат, ону Уһук Илин куораттарын аҕата диир бырааптаахпыт”, – диэбитим. Ону ханна да суруйбатахтара. Билигин ол куорат 400 сыллаах үбүлүөйүн “слогана” буолла. Ону устуоруктартан атын ким билэрий? Биир мунньахха “биһиги, Хабаровскай, Уһук Илин саамай былыргы куората буолабыт!” оттон түмэлгэ “Уһук Илин саамай былыргы куората – Владивосток” диэбиттэрин истэн сонньуйбутум. 162 саастаах Владивостогу!

“Култуураны көрдөрө” диэн ансаамбылларбыт үҥкүүлүү, ыллыы бараллар. Оттон түмэл көһө сылдьар быыстапкалаах Хабаровскайга, Благовещенскайга, Владивостокка, Петропавловскайга тиийэн Саха сирин, Дьокуускай устуоруйатын тоҕо көрдөрбөтүй, кэпсээбэтий? Эппиэттиэхтээх дьон “Толкуйдуу иликпит”, – дэһэллэр. Ким толкуйдуохтааҕый? Эмиэ уопсастыбанньыктар, бэйэлэрин харчыларыгар дуо?

Уопсастыбаннай палаататтан тахсыбытым төрүөтүн ыйыталлар. Дьокуускай 400 сылын көрсөр туһунан хас даҕаны мунньах буолбута. “Маны-маны гынабыт, Шергин шахтатыттан саҕалыыбыт” диэн. Ол кэнниттэн – уу чуумпу. “Хайа, үс сыл ааста, тоҕо туох да үлэ барбат?” – диэн ыйыппыкка “мээртэн ыйыт” диир Айсен Сергеевич. Оттон бу өрөспүүбүлүкэ суолталаах эбийиэктэрэ эбээт. Дьокуускай өрөспүүбүлүкэ киин куората буолбатах дуо? “Куорат элбэх харчылаах”. Онон, Уопсастыбаннай палаатаҕа бэрэссэдээтэлинэн куорат 400 сылыгар бэлэмнэнэргэ диэн талыллыбыт киһи итинник балаһыанньаҕа тугу даҕаны гынар кыаҕым суоҕун өйдөөн,  “туһа суох” диэн уурайбытым. “Мужик сказал – мужик сделал” диэн. Мээрийэ уонна ДП-1 икки ардыгар өйдөһүү суоҕуттан хамсааһын суох, туох даҕаны оҥоһуллубат диэн.

Мин санаабар, мээрдэр, күбүрүнээтэрдэр кэлэллэр уонна бараллар, Арассыыйа бэрэсидьиэннэрэ эмиэ олороллор уонна уурайаллар. 400 сыллаах үбүлүөйгэ билиҥҥи салалтаттан ким эмэ хаалыа дуо? Саҥа салалта кэлиэҕэ. Оттон куорат, өрөспүүбүлүкэ, дойдубут олохтоохторо ханна да барбаттар, мэлдьи бааллар. Онон хаһан баҕарар дьон туһугар, кинилэри санаан, кинилэр устуоруйаларын харыстаан үлэлиэххэ наада.

2025 с. муус устар 1 күнүгэр РФ Бэрэсидьиэнин Ыйааҕа тахсыбыта. “Дьокуускай куорат 400 сылын бэлиэтиир туһунан” диэн. Урукку ыйаахтар бары “Дьокуускай куорат 375 сылын туоларын, Саха сирэ Арассыыйа импиэрийэтигэр киирбитин бэлиэтээһин” диэн суруллара. Билигин Арассыыйа туһунан этиитэ суох. Ким ол Ыйааҕы толороро, тэрийэр кэмитиэт туһунан туох да биллибэт.

Дьокуускай – Уһук Илиҥҥэ бастакы куорат. Ол 400 сыла – ол аата, Уһук Илини баһылааһын 400 сыла. Биһиги бу үбүлүөйү көрсө федеральнай киинтэн үтүмэн элбэх харчыны ылыахтаахпыт дии саныыбын. Этэбин ээ: “Уһук Илин куораттарыгар барыларыгар түһээн түһэриэххэ: биһиги баар буолан, тутуллубуккут, онон 100-түү мөлүйүөнү төлөөҥ”, – диэн. Күлэллэр. Дьиҥэ, чахчы буоллаҕа. Кинилэр Дьокуускайы “ээ, онно табанан сылдьаллар” диэн эрэ билэр буоллахтарына, итинник кэпсэттэххэ, баҕар, атыннык саныа этилэр.