Сахабыт сирэ араас да талааннаах дьону төрөтөн-үөскэтэн, иитэн-сайыннаран, аан дойду араас муннугар атаардаҕа. Ол биир туоһута – Москуба куоракка хоннохтоохтук айар-тутар биир дойдулаахпыт, биллэр суруйааччы, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Владимир Фёдоров. Бу күннэргэ үбүлүөйдээх 75 сааһын туолар кэллиэгэбин кытта кэпсэтии ааҕааччыларбытын кэрэхсэтиэ диэн эрэнэбин.
АЙЫЛҔА ИККИ УЛУУ КҮҮҺҮН УҺУЙУУТУНАН
Володя уол 10 саастааҕар
– Владимир Николаевич, норуокка “талааннаах киһи барытыгар талааннаах” диэн этии эйиэхэ олус сөп түбэһэр. Эн, чахчы, айар эйгэ бары хайысхатыгар ураты дьоҕурдааххын. Ол курдук, суруналыыскын, хоһоонньуккун, прозаиккын, драматургун уонна өссө ааттаах үчүгэй ботуогурапкын. Ити өссө биһиги эрэ билэрбитинэн! Ити баайы кимтэн иҥэриммиккиний? Ким иитиитэ, уһуйуута оруоллааҕый?
– Худуоһунньуктары, мусукааннары курдук, тылы ис-иһиттэн сэрэйэр, билэр дьону айылҕа аныыр. Хара төрүөҕүттэн дьоҕура суох киһи хайдах даҕаны айбат, уруһуйдаабат, муусука үстүрүмүөнүгэр оонньообот. Ол эрээри талааны сайыннарыыга тулалыыр эйгэ улахан оруоллаах. Ити чааһыгар табыллыбыт киһибин. Таас дьиэ эркиннэммит, аспаал суолламмыт куорат сиргэ буолбакка, Дьааҥы хайалара бэрт кэрэтик тиксэр, Аллараа Өлүөнэ субулла устар Таас Тумус диэн балыксыттар бөһүөлэктэригэр, Кэбээйи сиригэр төрөөбүтүм. Ким эрэ “ол үөдэн түгэҕэр туох үчүгэйэ баарый?” дии саныан сөп. Муҥура суох киэҥ, ыраас тайҕа, толору килэйэн-халайан сытар ытык эбэ курдук айылҕа икки бөдөҥ күүһүн эйгэтигэр төрөөбүт-үөскээбит киһи “дьоллоохпун” дэниэн дэнэр. Литэрэтиирэҕэ анаан уһуйар дьоно, тэлэбиидэнньэ, араадьыйа, бэл, уот-күөс да суох сиригэр ити икки улуу көстүү мин уһуйааччыларым буолбуттара. Ону таһынан олохтоох маҕаһыыҥҥа кинигэ арааһа кэлэрэ олохпун ураты суолталаабыта. Жюль Верн, Майн Рид, Джек Лондон, Фенимор Купер уо.д.а. суруйааччылар кинигэлэригэр умсаахтыы улааппытым. Тулалыыр тайҕа, ытык эбэ үөрэхтэрин кытта кинилэр миэхэ элбэҕи иҥэрбиттэрэ. Кырабыттан барыны-бары билэ-көрө сатаан, олохтоох балыксыттары, булчуттары кытта эҥээрдэһэрим. Уон сааспын туолар күммэр таайым -- саа, оттон аҕам оччотооҕу кэмҥэ сүдү малы – фотоаппарааты – бэлэхтээбиттэрэ. Онон мин дэриэбинэ бастакы ботуогураба буолбутум уонна оччоттон фотоаппарааппын илиибиттэн түһэрэ иликпин.
Эльбрус хайатын чыпчаалыгар
– Дьиҥэр, геолог үөрэхтээххин. Идэҕин тосту уларытарга санаммыт, кэлин эрэдээктэринэн анаммыт “Молодёжь Якутии” хаһыакка суруналыыс быһыытынан үлэҕин саҕалыыр түһүмэҕиҥ хайдах салаллыбытай?
– Өссө геологка үөрэнэр кэммиттэн өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар суруйар этим. Бука, суруйар дьоҕурум таайдаҕа, “Молодёжкаҕа” аан бастаан бэчээттэммит матырыйаалым ый бастыҥ таһаарыытынан ааттаммыта. Онтон соһуйбуппун, сөхпүппүн билигин да умнубаппын. Ол кэннэ эрэдээксийэ салалтата үлэҕэ ыҥырбыта. Чугас дьонум ону адьас сөбүлээбэтэхтэрэ. Бэрт кылгас кэминэн үрдүк хамнастаах, кэскиллээх инженер-геолог буолаары сылдьар киһи тыа дьонугар соччо өйдөммөт эйгэҕэ баран эрэрбин утарбыттара. Ол эрээри, мин кинилэри истибэккэ, этэллэрин ылыммакка, суруйар суолу тутуспутум. Сыл кэриҥинэн “Молодёжкаттан” өссө бөдөҥ хаһыакка – “Социалистическая Якутияҕа” -- ыҥырбыттара. Сотору кэминэн дьонум уоскуйан, мин суруйууларбын сөбүлээн, кэтээн ааҕар буолбуттара.
ТҮГЭХТЭН КЭЛЛИМ ДИЭН КҮӨМЧҮЛЭММЭККЭ
Төрөппүт кыргаттарын уонна М.Е. Николаевы кытта Владимир Федоров поэзиятын киэһэтигэр
– “Социалистическая Якутия” хаһыакка, кэлин “Полярная звезда” сурунаалга үлэлээбит кэмиҥ эйиэхэ тугу иҥэрбитэй?
– Суруналыыс буолан, киэҥ нэлэмэн өрөспүүбүлүкэбит бары улуустарынан сылдьан, илэ көрөн, Саха сирин таһыччы талааннаах, ураты дьонун кытта билсиһиим – олоҕум бараммат баайа. Ол эрээри хаһыат күннээҕи соруга суруйааччы тылын, истиилин “уолларыан” сөп. Арай суруналыыстыкаттан литэрэтиирэҕэ дэбигис көһөр ураты дьоҕур биитэр кэмигэр атын сиргэ сыҕарыйыахха наада курдук буолар. Онон мин 30 сааспар “Поляркаҕа” көһөн, суруйар эйгэҕэ толору үктэммитим. Ити быһаарыныы салгыы сайдарбар тирэх буолбута. Дьиктитэ диэн, уонча сылынан хомондьуруопкабын ахтан, суруналыыс идэбэр, “Якутия” хаһыаппар хат төннүбүтүм уонна сотору кэминэн эрэдээктэринэн анаммытым.
– Онтон айар үлэҕин дойду тэбэр сүрэҕэр салҕаабыккын. Биллэн турар, ити саҥа таһым, улахан уопут буоллаҕа. Эн социальнай ситими бэркэ сатаан туттаргын бэлиэтии көрдүм. Бэл, эдэрдэри баһыйбыккын. Сойуус кэмин киһитигэр аныгы технологияны баһылаан, күн бүгүн элэктэриэн хаһыаты салайарыҥ холобур эрэ буолар. Ол хайдах кыаллыбытай? Биир саастыылаахтаргар тугу сүбэлиэҥ этэй?
В.Богданов уонна В.Федоров Калуга кыраайы үөрэтэр түмэлигэр
– Кэми кытта тэҥҥэ хардыылыы сатыыбын. Ити, интэриэһинэйин ааһан, туһалаах да эбит. Аныгы технология туһунан эттэххэ, “Якутия” хаһыакка хат тиийэн үлэлиир сылларбар эрэдээксийэбитигэр дойдуга биир бастакынан көмпүүтэр ситимэ киллэриллибитэ, хаһыат көмпүүтэргэ таҥыллыбыта. Ол кэмҥэ Москубаҕа тиийэ сылдьан, дойду киин куоратын эрэдээксийэлэрэ тэхиниичэскэй өттүнэн биһигиттэн лаппа хаалан иһэллэрин көрбүтүм. Онтон 2000 сыллар ортолоругар Москуба миэхэ киэҥ аартыгы арыйбыта, суруйааччы хаһыатын сүрүн эрэдээктэринэн анаабыттара. Киин куораттааҕы кэллиэгэлэрим ону утаран, “хантан эрэ тайҕаттан кэлэн баран, хаһыаты оҥорорго биһигини үөрэтиэ үһү...” диэн сөбүлээбэтэхтэрин аһаҕастык биллэрбиттэрэ. Миэхэ, Арассыыйа биир бастыҥ хаһыатынан ааттаммыт “Якутия” хаһыакка үлэлээбит киһиэхэ, суруйан таһаарар эйгэ кыалла илик өрүттэрэ уонна ону туоратар ньымалар үчүгэйдик көстөллөрө. Хаһыат икки-үс нүөмэрин кэннэ эрдэ сэтэрээбит кэллиэгэлэрим тупсуу баарын бэлиэтээн, аны хайгыыртан соло булбатахтара. Ити кэмҥэ мин Саха сирин суруналыыстыкатын оскуолата чахчы күүстээҕин илэ итэҕэйбитим. Онно туоһулаахпын даҕаны: “Якутия” хаһыат биэс урукку эрэдээктэрэ киин куоракка көһөн, биллэр-көстөр хаһыаттар сүрүн эрэдээктэринэн анаммыттара. Онон киин сиргэ көһүү үрдүк таһымҥа эрэ сыҕарыйыы буолбат. Кытыы да сир улахан таһымнаах куораты өрө тардара баар.
Ити литэрэтиирэҕэ элбэхтик көстөр. Аныгы кэм кылаассыктара Распутин, Астафьев, Белов уо.д.а. хантан үүнэн-сайдан тахсыбыттарай? Боронсуустар “суруйааччы кытыы сиргэ төрүүр уонна Парижка өлөр” диэн мээнэҕэ эппэттэр. Ол иһин “түбэттэн кэлбитим”, “саастаахпын”, “Сойуус киһитэбин” диэн күөмчүлэммэккэ, аныгы олоххо, интэриэһи сүтэрбэккэ, инниҥ хоту баран иһиэххэ наада.
ОҔОБУТТАН ОЙУУННААҺЫНЫ БОЛҔОЙБУТУМ
"Запасной аэродром" испэктээк көстүүтэ
– 30-тан тахса кинигэ ааптараҕын. Толоос ыйытыы буолара дуу, барыларыттан ордук чорботор айымньылааххын дуо? Хайалара бастыҥый, бэлиэний, күндүнүй?
– Кэллиэгэлэрим этэллэрин хатылаатахха, суруйааччыга кинигэлэрэ – оҕолорун тэҥэ. Быыһыгар тахсыбатах, этэргэ дылы, “соччото суох” да баар . Саамай бастыҥ уонна күндү кинигэтэ – ис санаатын бүөбэйдээн, сүрэҕин анныгар илдьэ сылдьан, сибилигин суруйа сылдьара уонна кини инники дьылҕатыгар эрэнэрэ. Онтон атыннык буолбат. Суруйааччы, биири сэдиэбир диэн ылынан, ол эрэ тула көтө сырыттаҕына, айар сүүрээнэ тохтоон хаалыан сөп. Арай ким эмэ “биир кинигэҕин сүбэлээ” диирэ буоллар, “Сезон зверя” диэн айымньыбын ааттыам этэ.
– “Владимир Фёдоров кинигэлэрин укта сылдьан ааҕабын. Олус элбэҕи иҥэрдилэр, саҥа эйгэни арыйдылар” диир дьон бааллар. Ити “Служитель трех миров” уонна “Воители трех миров” диэн кинигэлэри этэллэр. Ойууннааһыҥҥа, чараас эйгэҕэ ханнык кэмтэн интэриэстэммиккиний? Ол эйиэхэ тугу иҥэрдэ?
– Саҕаланыыта оччолорго Ленин идиэйэтин өрө тутар пионер оҕоҕо сөбө суох кэмҥэ эбит. Кыра уол чугастааҕы дэриэбинэлэри кэрийэ сылдьан, хаһан эрэ ойууҥҥа кутуруксуттаабыт кырдьаҕастары кытта кэпсэтэрбин сөбүлүүрүм. Дьиэбэр, оскуолаҕа даҕаны “ити дьон иирбиттэр”, “кинилэри истэр туһата суох” дииллэрин үрдүнэн. Ол кэмҥэ ойуун эмэгэтин кытта ситимнээх дьикти түүллэри көрөрүм. Хомсомуоллуур сааспар ити интэриэһим симэлийэ быһыытыйбыта. Ол эрээри, сиппит-хоппут сааспар ойууннааһын тиэмэтэ хат күөрэйэн, ойууннар, дьикти түгэннэр тустарынан суруйар буолбутум. Ол миэхэ уонна ааҕааччыларбар сүүнэ уонна абылаҥнаах чараас эйгэни арыйбыта. Ити туругу мин күн бүгүн даҕаны илдьэ сылдьабын.
Семен Челюскин оруолун толорбут Евгений Ткачуктуун "Первые" киинэ уһуллуутугар
– Муус устар бүтүүтэ Москубаҕа Омуктар дьиэлэригэр (Дом национальностей) эн бэлиэ даатаҕынан Хотугу норуоттар тыйаатырдарын туруоруутугар “Золотые слезы Синей птицы” диэн испэктээк буолаары турар. Бу айымньыны сырдат эрэ. Көрөөччүнү туох күүтэрий?
– Саха сиригэр устуоруйа биир уустук кэрдиис кэмигэр буолбут кэрэ, долгутуулаах таптал устуоруйата кэпсэнэр. Пьеса ис хоһоонун кистэлэҥҥэ тутарбын көҥүллээ. Арай биири бэлиэтиир тоҕоостоох: режиссёр Сергей Потапов, мэлдьи буоларын курдук, олус ис киирбэхтик уонна интэриэһинэйдик туруорбутун түмүгэр бу испэктээк ааспыт сылга Арассыыйа тыйаатырдыы аныгы туруорууларын кыһыл көмүс пуондатыгар киирбитэ. Онон дьикти кэрэ туруорууну биир дойдулаахтарбыт кэлэн көрүөхтэрэ диэн эрэнэбин.
Олоҕун аргыһа Надеждалыын үбүлүөйдээх киэһэҕэ
– 75 саас диэн эйиэхэ туох сааһый? Сүрдээх тэтиэнэххин, сэргэххин, ис күүстээххин, хараҕыҥ уоттаах. Бу сааска итини барытын бииргэ тутар кистэлэҥиҥ тугуй? Ону тэҥэ саха хаһыатын ааҕааччыларыгар тугу баҕарыаҥ этэй?
– Киһи сааһын хайдах ылынара бэйэтиттэн эрэ тутулуктаах буоллаҕа. 75 сааһы хайдах баҕарар ылыныахха сөп. Ким эрэ дьыбааҥҥа сытан, тэлэбиисэр көрүө, тугу эрэ лабаҥхалыа. Оттон ким эрэ дьоҥҥо холобур буолар, ытыктабылы ылар саҥаны саҕалыа. 80 саастаах кырдьаҕас Эверест хайаҕа тахсыбытын истибит буолуохтааххыт. Биир саастыылаахтарбар хайа да кэмҥэ олоххо интэриэһи сүтэрбэккэ, барытыгар көхтөөхтүк кыттарга, ааспыты аһара ахтыбаттарыгар, ол оннугар кэлэр туһунан элбэҕи кэпсэтэллэригэр уонна ол ыҥырар сырдыгар талаһалларыгар баҕарабын. Сорук баарын тухары киһи тыына уһуур, санаата сырдыыр.
Уйаара КУСТУК кэпсэттэ.
"Кыым" хаһыат.
Сүрүн хаартыска: СИА, атыттар - суруйааччы тус архыыбыттан, интэриниэттэн.
