* Мунду бастакы ыама бэс ыйын саҥатыгар, уу үрдэ 8-9 кыраадыс сылыйдаҕына саҕаланар. Иккис сүрүн ыама – бастакыттан уонча хонон баран, үһүс кыра ыам собо бастакы ыамын эрэ иннинэ буолар.
* Күөнэх хаар ситэ уулла да илигинэ ыан барар.
* Собо ыыр кэмэ дьыл кэлиититтэн тутулуктаах. Уу үрдэ – 18-20, түгэҕэ 11-12 кыраадыска тиийэ сылыйдаҕына саҕаланар. Бэс ыйын 20-с күннэригэр диэри күөл барыта да ыыр.
* Собо ыама диэн, собо кытыы налыытыгар тахсан өрөҕөтүнэн бигэнэн, лапчаанынан лаһыйан уу ньууруттан 10 см дириҥҥэ искэҕин ыыр. Уу түгэҕэр окко-маска ымньанан ыйанан турар искэххэ атыыр собо чыгыыра сылдьар үүт курдук өҥнөөх убаҕас соҥуруотун түһэрэр. Собо үөскэҕэ буоһаатаҕа ол.
Туу угар сири угаайы дэнэр. Үчүгэй угаайыга түбэспит киһи – дьоло. Балык бөҕөнү хостуур. Тууну ууга мээнэ бырахтыҥ да, балыгы ылбаккын. Тууһут киһи хаһан, хайдах сиргэ, ханнык ньыманан тууну угарын билиэхтээх. Тууһут диэн бэйэтэ туспа мындыр идэ.
Мас тууну ууга уктахха утары көбөн тахсар. Сороҕор хамсаан хаалар. Тууну уу түгэҕэр, сиринэн дэхситик сытыарыллар. Онно укпутуҥ курдук аллара сыттаҕына бултуйар. Оттон тыал түһэн, долгун охсон, сүүрүк туллаҥнатан олоҕуттан уларытара олох сатаммат. Оннукка, хамсаабатын диэн, икки тоһоҕо маһы сиргэ батары саайан дуу, батары баттаан баран, төбөлөрүн холбуу баайаллар. Ол тууну кыбытан тылбыйар. Ол иһин ити тоһоҕо маһы “тылбыы чороох” дииллэр. Бу чороох биирэ уһун, атына кылгас. Тууну сөп соҕустук хам тардан, (тылбыйан туран), уһун чорооххо угуллубут чүөччэр диэн ии туймууну кылгас чороох төбөтүгэр кэтэрдиллэр. Ити түргэн туттууга, элбэх тууну көрөргө көмөлөһөр. Эбэтэр, быа чүөччэр суоҕар, биир тоһоҕону этин ойо быһан уос оҥорон, иккиһин онно кэтэрдэ туттарыллар.
Тууну араастык угаллар. Ол курдук, аҥхатан угуу, иирээххэ угуу, сантыылаан угуу, быһыкка угуу.
Аҥхатан угуу
Саас эрдэ, күөллэр сайыыларын саҕана, кута хараҕар эбэтэр күөл түгэҕэ көҥүрүйэн сайбыт сиригэр тууну ууга туруору угуу аата.
Иирээххэ угуу
Күөл кытыытыгар, атаҕар эбэтэр үрэх элгээнигэр сиирэ барбыт тырытыа сир баар буолар. Былыргылар тоҕоостоох сиргэ, күөл атаҕар кутаны сиирэ быһан угаайы оҥостоллоро. Итинник сиргэ туулааһыны “иирээххэ уган туулааһын” дэнэр. Тууну күөлүн диэки буолбакка, тыа өттүгэр хайыһыннаран угуллар. Ол манныктан... Киэҥ далайыгар балыкка улахан куттал суоһаабат. Оттон чычаас ууга кытылга балыгы бултаһааччы элбэх. Мантан сылтаан, кытыыга ыырыгар да, аһыырыгар да балык бэркэ сэрэнэн тахсар. Оттон үөскэ киэҥ далайыгар үөрэ-көтө кытыыттан күүскэ анньынан киирэр. Уонна, дьэ, тоһуйа угулла сытар туу айаҕар симиллэр. Тууну аһара дириҥ гына угуллубат. Уу ньууруттан харыс курдук буолара сөп. Олус чычаас ууга туу көхсө көстө сытар гына угар эмиэ табыллыбат. Куйаас күҥҥэ, ордук күөнэх, чычаас ууга “буһан” хаалар. Көстө сытар уу балыгын сиэри көтөр-сүүрэр да мустар. Туу да күн уотугар кэбириэҕэ. Кэлиҥҥи уорсуу адьынатыгар сэрэнэр эмиэ сөп.
Сантыылаан угуу
Сантыы диэн, быһаччы өйдөөтөххө, күөл кытылыгар эркин курдук боһойуу быһыт. Устан иһэр балык ити эркинтэн мэһэйдэтэн тууга киирэригэр аналлаах. Саас – сантыыламмат. Балык кытыыны кыйан таарыйар сиригэр – тумуһах курдукка – охсоллоро. Биэрэктэн хадьы үөс диэки быһыт сантыыны көнөтүк киллэрэллэр. Собо, мунду үөрэ халыйан, хаайтаран тууга киирэрин курдук угаллар. Сантыы уһуна үчүгэй. Оччоҕо балыгы ылымтыа. Ол чычаас соҕус ууга ордук табыллар. Үөскэ дириҥээтэ да, тохтуугун. Кылгыс сантыыга балык бугуйар, төннөр. Синньигэс талаҕы эбэтэр ыарҕаны күөнэх, мунду быыһылаан тахсыбат курдук чааста гына тутан баран, икки өттүттэн маһынан хам тылбыйыллар. Төбөлөөх маһы угаайы түгэҕэр сиргэ төһө дириҥник киирэригэр анньан көрөн мээрэй ылыллар. Итиэннэ эркин алын өттө уу түгэҕэр тиийэр гына тылбыы мас уһуктаах алын өттүн мээрэй уһунун саҕаны быктарыллар. Сантыы кэтитэ туу ууга турар дириҥин саҕа буолар. Туу киэҥ угаайыга биэрэги кыйа угуллар буоллаҕына, үөс өттүгэр кыһарыйан, тууга боһойо анньыллар. Күөл үөс өттүгэр, эбэтэр киэҥ хоруу ортотугар тууну угарга, икки элээннэнэр. Уһун оттоох сиргэ сантыыны окко кыбыта анньаҕын. Ууга туруору анньыллыбыт иккилии тоһоҕо маһынан тылбыйыллар. Уу иһигэр балык ааспат 2-7 м уһуннаах быһыт тахсар.
Куоҕайа сантыы
Дэхси түгэхтээх, чычаас уулаах күөлгэ икки элээннээх сантыы уһугар иккис тууну салгыы угуллар. Оччоҕо утары кэлбит балык бастакы сантыыттан халыйан үөскэ анньынар уонна утары хайысханан угуллубут тууга киирэр.
Быһыкка угуу
Быһыттаан туулааһын сордоҥҥо, дьуллуукка (дьорохойго) туттуллар. Сордоҥ, собо уонна тэҥэли иннилэринэ ыыр буолан, ыамата эрдэ ситэр. Онон ыабыт сордоҥ эрдэ уойан-тотон, күөлүттэн от ыйын бүтүүтэ үрэҕинэн төннөр. Быһыты ол иһин от ыйын саҥатыгар охсуохха сөп. Сордоҥ намыһах быһыты үрдүнэн ойон ааһар. Кини оннук көтүгэнин билэн, былыргылар быһыт нөҥүө өттүгэр кэтит тыыны үрэҕи туора тартаран кэбиһэллэрэ үһү. Куотан абыранаары гыммыт сордоҥу тыыга түһэрэн ылаллара. Аныгы дьон оннук түбүгүрэ сатыахпыт баара дуо? Онон быһыты уу ньууруттан 1 м. курдук үрдүк гына көнө дьылыгырас титириктэри сытыары кэккэлэтэн, икки баһын туора мастарынан тылбыйан оҥоһуллар. Эбэтэр уу түгэҕэр туруору кэчигирэччи анньан баран үөһэнэн биир сиринэн туора тылбыйан туруоруллар. Эркинин хайаҕаһа дьуллуук да батан тахсыбат гына чааста буоллаҕына, уу ньамаҕа, бөх-сыыс хайаҕастарын бүөлээн, сүүрүк быһыты алдьатыан сөп. Оччоҕо үлэҥ таах хааллаҕа ол.
Хардары-таары сытыаран угуу
Ыкса күһүн, былдьаһыкка, күөл тоҥуон эрэ иннинэ, тууну үөстэтэ угуллар. Хас да хонон баран муус үрдүнэн кэлэн көрүллэр.
Балык бу кэмҥэ балачча сырыыргыыр. Айылҕа уларыйарыгар муус тыаһыттан соһуйар быһыылаах. Туох да сүрдээхтик тууга киирэр кэмэ. Ыам балыгыныы анньар. Ылыытын, хостооһунун эрэ кыай...
Муус халыҥаатаҕына, туу ууга хам тоҥор кутталланнаҕына, үөстэтиии диэн, күөл дириҥэр киллэрэн икки тууну атахтаһыннаран, бэйэлэринэн сантыылаан биир ойбоҥҥо угаҕын. Саҕаларын хардары-таары көрдөрөн тылбыыны туруору, бэйэ бэйэлэригэр сыһыары сытыарыллар. Муус анныгар урут иккиттэн итэҕэһэ суох тууну угаллара. Оннук балык “бөҕүөрэн дөйүөр” диэри бултууллара.
Мэҥиэлээн эбэтэр хаптаран угуу
Тууну мэҥиэлээн эмиэ угаллар. Килиэп хаппыт улахан хоруоскатын тууга угаллар. Мунду сиэмэх, иҥсэлээх буолан, мэҥиэни сиэри бэйэтэ киирэр. Сорох килиэп иһигэр ол-бу сыттааҕы, холобур валидол таблеткатын угар, оччоҕо өссө хото киирэр диир. Сорох бурдугу, уотурбаны хааһылаан туу сүрэҕэр сыбыыр.
Афанасий Яковлев, Анатолий Петров “Балыксыкка сүбэ” диэнкинигэлэриттэн.
