Тыаттан көһүү тохтообокко бара турар, манна ыччаттар олохсуйбаттар, нэһилиэнньэ сааһыран иһэр, оҕо төрөөбөт буолла. “Төрүт дьарык эстэн эрэр” диэн буолар. Ол кэмҥэ ыал тыа сиригэр көһөн баран олохсуйара бу, арааһа, тарбахха баттанар көстүү буолара буолуо.
Үөһээ Бүлүү Ороһутугар олохсуйан олорор ыал ийэтэ Анна Артуровна Иванова туох санааттан тыаҕа көспүттэрин кэпсиир.
Эһэм барахсан
– Оҕо сааспар наар эһэбин кытта сылдьыбыт буолан, олохпор кини сабыдыала сүрүн этэ диибин. Куорат оҕото тыа сирин билбэккэ улаатыам эбитэ буолуо, өскөтүн Лөгөйгө эһэм аахха сыл аайы тахсан сайылаабатым буоллар. Эһэм Копырин Николай Петрович олоххо ураты көрүүлээҕэ. Миэхэ, бастатан туран, “мэлдьи Лөгөйгө төрөөбүтүм, мантан төрүттээхпин диир буол” диэн үөрэтэрэ. Дьиэтэ-уота, хаһаайыстыбата, тиэргэнин иһэ, булууһа, бэл, сайыҥҥы илии суунар, эт эттиир, аттарын аһатар сирэ, оҥостон, тэринэн олороро – барыта таһыччы, тупсаҕай этэ. Билиҥҥэ диэри оннугу көрө иликпин.
Бухаара диэн ытыныын киһини кытта курдук кэпсэтэрэ. “Хараҕыҥ ириҥэтин сотун” диэтэҕинэ, биирэ, кырдьык-хордьук, сотторо. “Бар, матасыыкылгар олор” диэтэҕинэ, “Урал” матасыыкылын кэлээскэтигэр сүүрэн тиийэн, олорунан кэбиһэрэ уонна иккиэн айанныы тураллара. Оттон Бойбох диэн сылгытын ыҥырдаҕына, ыраах сыһыыттан сүүрэн кэлэрэ, иннигэр турунан үөрүүтүттэн кистии-кистии, өрүтэ ыстаҥалыыра. Матасыыкыл кэнниттэн батыһан, дэриэбинэҕэ кэлсэрэ. Маача диэн ынахпытын кыра сылдьан “биһиги эрэ ынахпыт кырасыабай” дии саныырбыт, тоҕо диэтэххэ, атыттар курдук, хаһан да иигин-сааҕын үрдүгэр сыппат, мэлдьи ып-ыраас, мааны баҕайы буолара. Эмиэ букатын киһи курдук өйдөөҕө. Онон, эһэм кыыла-сүөлэ оннук дьикти этэ. Мин кини бастакы сиэнэ этим уонна икки сааспыттан наар кинини батыһа сылдьарым. Дьон “оҕонньор кыыһа” дииллэрэ. Дьонум аах үлэлиир буолан, сыл аҥаардыыта дэриэбинэҕэ ыытан кэбиһэллэрэ. Онон, миигин кырабар эһэм ииппитэ.
* * *
Сайыына уһуйааныгар сылдьан баран, олоҕу түстээбит өбүгэлэрбит туттуулара-хаптыылара, оҥоһуулара итиннигин билбитим. Ону этэллэр эбит “Саха сатаабата суох” диэн. Ити – олоххо таптал күүһэ, ол төһөнөн киһиэхэ улахан да, соччонон кини сырдык-үтүө, сайдам, сатабыллаах, кыһамньылаах. “Ол иһин да, эһэм оннук эбит ээ” диэн өйдөөбүтүм.
Таптал кыһата
– 1991 с. Национальнай оскуола кэнсиэпсийэтэ ылыллан, Дьокуускайга бастакы сахалыы оскуола аһыллыбыта. Эксээмэн бөҕөтүн туттаран, тургутууну ааһан, Дьокуускайдааҕы Национальнай гимназияҕа киирэн үөрэхпин салҕаабытым. Бу оскуола барыларыттан ураты этэ. Дириэктэрбит К.С. Чиряев уола буоллаҕа. Билигин К.С. Чиряев дойдутугар Ороһуга олохсуйан олорон, мин кинини көрсүбэтэҕим эрээри, “олоҕум суолун торумнаабыт” дии саныыбын. Тоҕо? Биһиги гимназиябытыгар күн бүгүҥҥэ диэри ханна да суох “Таптал педагогиката” диэн олохтоммут этэ. Учууталларбыт биһиэхэ “эһиги саха элиитэтэ буолаҕыт” диэн өйү-санааны иҥэрэллэрэ. Биһигини өрөспүүбүлүкэ биллэр-көстөр дьоно уһуйаллара, такайаллара. Оччолорго биһиги саха итэҕэлин, култууратын, өбүгэ үгэһин, сиэрин-туомун туһунан саҥа истэн, ону утаппыттыы ыймахтаан, иҥэринэн улааппыппыт. Филолог-учуонай Ю.И. Васильев “биһиги түҥ былыргы норуоппут” диэн үөрэтэрэ. Онон “биһиги – сахабыт” диэн өйү-санааны гимназиябыт сахпыта. Учууталларбыт бары даҕаны идиэйэ туһугар үлэлээбит, идэлэригэр бэриниилээх дьон этилэр, оҕолору кытта улахан дьону кытта курдук сыһыаннаахтара. Хаһан да “кыайыаххыт суоҕа” диэбэттэрэ, мэлдьи “эһиги кыайаҕыт, сатыыгыт” эрэ дииллэрэ уонна оннук буолара даҕаны. Онон учууталларбар олус махтана саныыбын, “мин эһигини таптыыбын” диибин.
Сайыына уһуйаана. Олох суолтата
– 2016 с. Сайыына уһуйааныгар сылдьыахпыттан олоҕум 180 кыраадыс уларыйбыта. Киһи ис туруга, санаата, олоххо сыһыана, көрүүтэ уларыйдаҕына – туга барыта уларыйар эбит. Сорох билэр дьонум, бэл, хамсанарыҥ, тутта-хапта сылдьарыҥ кытта уларыйбыт дииллэрэ. Ол уларыйыы “Олох суолтата – олоххо бэйэтигэр эбит” диэн өйдөбүлтэн саҕаламмыта. Онно сылдьан, кэргэммин кытта билсибиппит. Бэйэм психолог идэлээхпин, манна көһөн кэлиэхпэр диэри университекка үлэлээбитим, үлэбин олус сөбүлүүрүм. МГУ-га аспирантураҕа киирэн, үлэ суруйа сылдьан, оҕолонон-урууланан тохтообутум, кэлин хайаан да ол үлэбин салгыам диибин. “Итэҕэл киһи олоҕор дьайыыта” диэн тиэмэҕэ. Онтон кэргэним дойдутугар, Ороһуга, көһөн кэлэн олорбуппут биэс сыла буолла.
Робот, ИИ үйэтигэр тыа сирин уратыта
– Тыаҕа көспүппүтүгэр “табыллыбакка, туохтара эрэ сатаммакка барбыт эбиттэр” дии санаабыттара. Оннук буолбатах: куорат кыараҕас, биһиэхэ, оҕолорбутугар киэҥ нэлэмэн сир наада диэн санааттан көстөхпүт. Кыра дэриэбинэ уратыта – манна бары биир ыал курдук олороллор, бары бэйэ-бэйэлэрин кытта билсэллэр. Урут, сэбиэскэй кэмҥэ, исписэлиистэр, үөрэҕи бүтэрбит ыччаттар “распределениенан” тыа сиригэр ананан кэлэн, үлэлээн-хамсаан, ыал буолан, сэргэхсийии барар буоллаҕына – билигин оннук суох. Саҥа дьон кэлбэтэ хайысхаҕа барытыгар биллэр: үөрэх да өттүгэр, доруобуйа да харыстабылыгар.
Кэлии киһиэхэ тыа сирин олоҕо уустук. Холобур, куоракка үлэҥ кэнниттэн дьиэҕэр бараҕын, ол кэннэ ким да эйиэхэ наадыйбат. Оттон манна эн мэлдьи харах далыгар сылдьаҕын. Бастаан ону сөбүлээбэт этим эрээри, “куорат дьоно ээл-дээл буолан, кимиэхэ да кыһаллыбат, туохха да наадыйбат буолаллар эбит” диэн өйдөөбүтүм. Оттон тыаҕа бары аһаҕастар. Туох эмэ буолар түбэлтэтигэр көмөлөһөргө, өйүүргэ бэлэмнэр. Бу робот, ИИ үйэтигэр, тыа сирин дьоно ол уратыларын тута сылдьаллар. Онон манна киһини өйөөн, өйдөөн сыһыаннаһыы, киһилии сиэр-майгы баарыттан киһи үөрэр эрэ.
Сайдыы, амбиция уонна үгэстэр
Билигин сайдыы – туох эрэ үрдүк ситиһии, биллии-көстүү, амбиция туолуута, муҥур ситиһии – соҕуруу дойдуга үөрэх-үлэ, онно кыбартыыра, кыраныысса таһыгар олохсуйуу диэн санаа баһыйар. Оттон биһиэхэ тыаҕа олохсуйуу, өбүгэ үгэстэрин тутуһан, сөргүтэн, арыйан, ону оҕолорбутугар тиэрдэ сылдьарбыт – ол сүҥкэн үлэ, ол түмүктэрэ – биһиги ситиһиибит. Сорохтор биһигини “сайдыыны утараллар” дии саныыллар. Биир уол “эһиги аныгыны утарар буоллаххытына, тоҕо кондиционердааххытый” диэн күллэртээн турар. Биһиги билиҥҥи кэм үчүгэйин тоҕо утарыахпытый – туһанар буоллахпыт. Ол гынан баран, үгэспитин умнубакка, оҕолорбутугар “мин кимминий, хантан хааннаахпыный, кимтэн кииннээхпиний” диэн өйү-санааны иҥэрэн, иитэбит. Ити ыйытыыга кинилэр “билбэппин” диэбэттэрин курдук.
НКО: сахабыт уһуктан
–“Уһуйааҥҥа сылдьыахпытыттан сахабыт уһуктубута” диир сөп. Киһи тыла-өһө, төрүт дьарыга даҕаны уһуктан кэлэр эбит. Дьон ону “талаан” диир, оттон Сайыына этэринэн, ол – өбүгэ хаана уһуктар. Биһиги өбүгэлэрбит тойуксут, олоҥхоһут, хоһоонньут бэрдэ буоллахтара. Онон хоһуйуу, оһуокай этиитэ эҥин барыта “тиллибитэ”. Тыл-өс дьайар күүһэ эбитэ дуу, билигин оҕолорбут информацияны ааһан иһэн ылыналлар, этэҥҥэ үөрэнэллэр. Манна тулалыыр эйгэбит барыта даҕаны көмөлөһөргө дылы. Оҕоҕо, бастатан туран, төрөппүт туруга дьайар, ол чараас эйгэнэн бэриллэр.
Сайыына уһуйааныгар сылдьан баран, “оҕо төрөппүттэрин үөрэтэ кэлэр киһи эбит” диэн өйдөөбүппүт. Дьэ, ол иһин ити “Эппиэтинэстээх төрөппүт оскуолатын” (НКО) тэрийбитим. Киһи бэйэтин туһугар үлэлэһэр, сайдар буоллаҕына, оҕото эмиэ төрөппүтүн батыһар. Төрөппүт хайдах туттара, саныыра – ол барыта оҕотугар бэриллэр. Онон төрөппүт бэйэтиттэн саҕалыахтаах. Оҕо бэйэбит туохха үлэлиэхтээхпитин, туохпут итэҕэһин, туохпут ситэ илигин көрдөрөр.
Каадыр суолтата
– Үөһээ Бүлүүгэ көһөн кэлбиппитигэр, үөрэх хайысхата намтаан турара көстөр этэ. Үөрэхтээх, исписэлиис дьон кэлбэт буолбута биллэрэ. Улуус уонтан тахса сыл үөрэх хаачыстыбатыгар аллараттан иккис миэстэҕэ сылдьыбыт этэ. СКЭ өттүгэр мөлтөх этилэр. Билигин саҥа хамаанда күүскэ үлэлэһэн эрэр. Икки сыл иһигэр үөһэ тахсыбыттар. Үрдүк таһымнаах исписэлиистэр эрэ систиэмэҕэ уларыйыыны киллэриэхтэрин сөп, ол син биир оруоллаах.
Мин бастаан кэлэн баран, оҕом үс сааһыгар диэри олорбутум, онтон оскуолаҕа үлэ суоҕуттан кулуупка 1,5 сыл дириэктэрдии сылдьыбытым. Онно көрбүтүм, “нэһилиэккэ билиилээх-көрүүлээх, суруйар кыахтаах, таһымнаах исписэлиис суох буолан, баар бырагыраамаларга, субсидияларга, граннарга кыайан кыттыбаттар, баары кыайан туһамматтар эбит” диэн. Дьиҥэ, кыттан, тугу баҕарар киллэриниэххэ сөп этэ буоллаҕа. Ити өттүгэр үлэ мөлтөх. Соҕотох киһи кыайбат, хамаанда баар буолуон, тастан киһи элбиэн наада эбит.
* * *
Тыа сиригэр уруккулуу, “распределение” наада. Аймахтаһыы, атас-доҕор, билсии бириинсибэ уопсай дьыаланы, сайдыыны атахтыыр. “Маннык гыннахха, ону тэрийдэххэ ордук буолуо” диэн угуйар, сирдиир, көрдөрөр кыахтаах эдэр, эрчимнээх, билиилээх каадырдар наадалар. Биһиги кэргэмминиин ону өйдөөн кэлбиппит. Билигин оннук санаалаах дьон баар эрээри, син биир аҕыйах. Ити хайысханы сайыннараары, НКО-лары үлэлэтэн эрэбин диэххэ сөп. “Эппиэттээх төрөппүт оскуолатын” үлэтэ “Толкуй” диэн эбии үөрэхтээһин киинин чэрчитинэн барар. Оттон иккис НКО “Иэйэхсит” диэн оҕо уопсастыбаннай хамсааһынынан үлэлиир. Дьиҥэ, улууспутугар киһи ханна да урут истибэтэх сонун идиэйэлэрдээх дьоно бааллар, идиэйэлэрин киэҥ араҥаҕа таһааран, “суулаан”, оҥорон, олоххо киллэриитэ, үлэлэтиитэ тиийбэт.
* * *
Кулуупка 1,5 сыл үлэлээри, Национальнай бырайыакка киирсэн, наһаа да улахан үп буолбатах – 800 тыһ. солкуобайга удамыр сыаналаах тэрили Москубаттан быһа булан, микрофонуттан саҕалаан студийнай тэрилигэр тиийэ ылыммыппыт. Онон кулуупка туга барыта уларыйбыта. Билигин кулуупка өссө киинэ тыйаатыра үлэлиир. Мин кэлэрим саҕана кулуупка 7-8 киһи тэрээһиҥҥэ сылдьар эбит буоллаҕына, билигин 100-тэн тахса киһи кэлэн, араас тэрээһини көрөр, сынньанар.
Онон, сороҕор биир даҕаны киһи эйгэни уларытар диэххэ сөп.
Баһылыктан тутулуктаах
– Аны тыа сирин сайдыыта, туруга, олоҕо-дьаһаҕа баһылыктан аһара тутулуктаах. Баһылык кыһамньылаах, киириилээх-тахсыылаах, билиилээх-таһымнаах буолара – нэһилиэк сайдыытыгар төһүү күүс. Холобур, Балаҕаннаах нэһилиэнньэтэ – баара-суоҕа 300. Ол гынан баран бу кырачаан Балаҕаннаах Үөһээ Бүлүүгэ биир саамай сайдыылаах нэһилиэктэртэн биирдэстэрэ. Манна кулууптара тигинэччи үлэлиир, өрөспүүбүлүкэни биир гына айанныыр “Балаҕаннаах бэтиэхэлэрэ” диэн норуот тыйаатыра баар, оскуолата эмиэ бырайыак бөҕөлөөх, биэ ыыллар, кымыһынан эмтиир “Кымыс” диэн реабилитациялыыр киин тэрийэр баҕалаахтар. Улахан ТХПК үлэлиир. Баһылыктара Степан Иванович Дмитриев миигин “манна кэлэн үлэлэс” диэн хаайан, сырса сылдьыбыта. Онон “Төрөппүт оскуолата” НКО дьарыгын Балаҕаннаахтан саҕалаатыбыт. Манна нэһилиэк туох баар тэрилтэлэрэ, түмсүүлэрэ биир сомоҕо буолан үлэлиэхтэрэ. Итинник түмэр, кыһаллар баһылыктар аҕыйахтар.
* * *
Биһиги “социальнай гипнозка” ылларан, онон салайтаран олоробут. Дьоҥҥо-сэргэҕэ, ордук ыччакка, “кыра дэриэбинэттэн ханна эрэ көстөхпүнэ биирдэ дьоллоох, сайдыылаах буолабын” диэн өйдөбүл иҥэн хаалбыт. “Бу кыра, түҥкэтэх дойдуга хаалбатах киһи!” диэн өйдөбүлтэн туораан, “манна даҕаны үлэлиэххэ, олоруохха, аныгы олоххо күөн күрэстэһэр кыахтаах ыччаты иитиэххэ-үөрэтиэххэ сөп” диэҥҥэ дьон өйүн-санаатын иэхтэхпитинэ эрэ, уларыйыы тахсыа дии саныыбын.
Нина ГЕРАСИМОВА.
